УИХ-ын өнөөдрийн чуулганаар Сонгуулийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах асуудлаар хэлэлцэж байна. Энэ үеэр гишүүд асуулт асууж, хариулт авлаа.

Аль ч тогтолцоогоор сонгууль явуулсан сонгогчдын шилжилт хөдөлгөөнийг хаасан хатуу заалтыг хуульд оруулах ёстой шүү.

26-аас нэг хүн дугуйлъя гэж бодъё. Тухайлбал, Цогт гэдэг хүн 380 мянган хүний санал авлаа гэхэд Цогт дээр үр дүн гарах юм уу. Нам дээр нь орох юм биш үү. Сонгуулийн үеэр зам дагуу байгаа айлуудыг салгаад өөр өөр тойрогт оруулчихдаг асуудал бий. Мөн шилжилт хөдөлгөөн ихэсдэг. Нэг аймгийн сумаас нөгөө аймгийн баг дээр шилжээд ирчихдэг. Насаараа амьдарсан сумдаа буцаад очъё гэхээр сум нь бүртгэдэггүй. Ийм хортой зүйл болдог. Нэг санал өгөхийн төлөө өвөлжөө, хаваржаа ч үгүй үлдэх нь бий. Түүнчлэн албан тушаалтнуудад ямар хариуцлага тооцох юм. Тухайлбал, их, дээд сургуулийн багш нар оюутнуудад дүн тавиад санал өгүүлдэг. Ингэж эрх мэдлээ урвуулан ашиглаж, хүний эрхийг боох  асуудал гардаг.

Өргөн барьсан хуулиар цаашид тойрог байгуулагдаж аймаг, нийслэлийн хүн амыг харгалзана. Хоёрдугаарт, газар нутаг, засаг захиргаа байршлыг харгалзаж тогтоох юм. Учир нь алаг цоог болсон тойрог зөндөө бий. Энэ алдааг засах ёстой. Мөн шилжилт хөдөлгөөнтэй холбоотой асуудлыг тодорхой болгоно. Сонгуулийн үеэр шилжилт хөдөлгөөнийг бүрэн хаана.

Ажлын хэсэг: Хариуцлагын талаар хуулийн төсөлд тодорхой оруулж өгч байгаа. Ялангуяа төрийн албаны тухай хууль, Зөрчлийн тухай хуульд сонгуулийн хууль тогтоомжийг зөрчвөл ямар хариуцлага тооцох талаар оруулж өгсөн. Тухайлбал, албан үүргээ урвуулан ашиглавал 1-3 жил төрийн албанд оруулахгүй байх зэрэг арга хэмжээ авна.   

О.Батнасан гишүүн ээ, Сонгуулийн хуультай дагалдуулан олон хуульд өөрчлөлт оруулна. Тухайлбал, Засгийн газрын тухай хууль, Зөрчлийн тухай хууль, Авлигын тухай хуульд өөрчлөлт оруулна. Хэрэв зөрчил нь гэмт хэргийн шинжтэнэй бол эрүүгийн хуульд өөрчлөлт оруулах байдлаар шийднэ.

Өнгөрснөөсөө сургамж аваасай л гэж хүсч байна. Хоёрдугаарт, хүчний байгууллага байгаа салбаруудад иргэдийг санал өгүүлдэг. Гэтэл нөгөө хүн нь харъяаллын бус хүн байдаг шүү.

Сонгуулийг аль болох мөнгөний хүчин зүйлээс холдуулах хэрэгтэй. Сонгуулийн сурталчилгаатай холбоотой заалтыг эргэж хармаар байна. Мөнгөний хүчийг өдөөсөн заалт орсон байна. Тухайлбал, нэг хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл өдөрт 60 минут сонгуулийн сурталчилгаа явуулах эрхтэй гэжээ. Ингэснээр нийт сонгогчдын 50 хувь нь МҮОНРТВ-ээр сурталчилгаа явуулах боломжтой болно гэсэн үг. Хоёрдугаарт, сонгуулийн үед хэт их сонин, олон хуудастай сэтгүүл гаргадаг. Үүний цаана олон сая ам.длллар яригддаг. Бид зардлыг хэмнэх талаар хууль батлах хэрэгтэй. Хэрэв тойрог томсговол нэг сонгогчдод оногдох зардал ч дагаад өснө. Олон зун сая төгрөгийн асуудал гарна. Эргээд сонгогчид сонгох сонголтгүй болох тийшээ хандаж, хувилбаргүй явах нь ээ. Тиймээс аль болх мөнгийг хязгаарлах хэрэгтэй. Мөн нэр дэвшигч сэтгэцийн эмгэггүй байна гэж заажээ. Үүнийг хэн тодорхойлох вэ?

Манай улс маш их сонгуулиа өртөг өндөртэй хийдэг болчихсон байна лээ. Дэлхийн бусад улс тухайлбал, Англид гэхэд нэг сонгогчдод нэг доллар ч гэдэг юм уу зардал нь ойлгомжтой байдаг. Тиймээс одоо өргөн баригдсан хуульд өмнөх байсан өндөр зардлыг багасгаж, хэн илүү мөнгөтэй нь биш ижил түвшнээс эхлүүлье. Бүх нэр дэвшигчдийн сонгуулийн сурталчилгааны самбар нь ижил хэмжээтэй, нэг газар хийлгэдэг байя гэж байгаа юм. Хоёрдугаарт, телевизүүдийн сурталчилгаатай холбоотой тодорхой дэвшилттэй зүйл бий. Өмнө нь мэдээ мэдээллээрээ суртлалчилгааих цацдаг. Үүний хажуугаар давхар сурталчилгаа нь явдаг байсан.  Тиймээс нийт 60 минут гэдэг дотор нийт агуулгынх нь 15 хувиас дээшгүй сурталчилгаа явуулна гэж зааж байгаа юм. Харин сэтгэцийн өөрчлөлттэй эсэхийг Засгийн газраас өгсөн санал шүү.

Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийг батлаад сар хүрээгүй байна. АН холимог тогтолцоог хуульд оруулъя гээд дэмжигдээгүй. Өөрөөр хэлбэл, Үндсэн хуульд сонгуулийг 1992 онд баталсан заалтаар нь явуулах хэвээр байгаа. Гэтэл хүн дугуйлж байгаа нь өөрөө можаритар тогтолцоо гэж худлаа ярих юм. Нэг хүнд өгсөн санал нь намын санал болоод байгаа юм. Үүнийг Үндсэн хуулийн цэц хууль бус гээд дүгнэчихсэн. Хоёрдугаарт, сонгууль болох жилийн нэгдүгээр сараас төрийн жинхэнэ албан хаагчдыг ажлаа өг гэж шахдаг. Ингээд хэдэн нөхдүүд сонгуульд ханцуй шамлаж ордог асуудлыг болиулмаар байна. Энэ чинь хүний сонгох эрхийг зөрчиж байна. Зургаахан сарын дотор шинэ хүн томилдог. Мөн зардлыг өшөө илүү танамаар байна. Монгол Улс шиг ийм өндөр зардалтай улс дэлхийд цөөхөн шүү. Багасах юм нэлээд байгаа ч хуульд сууж өгөөгүй байна.

Б.Лхам