1917 оны есдүгээр сарын 14-ний энэ өдөр Оросын түр засгийн газар тус улсыг бүгд найрамдах улс хэмээн албан ёсоор тунхаглав. Энэ шийдвэр нь Оросын эзэнт гүрний олон зуун жилийн хаант засаглалын эцсийн цэгүүдийн нэг болсон юм. Гэхдээ дэлхийн хамгийн том эзэнт гүрнүүдийн нэгийн задрал ганц өдөрт болсонгүй. Дайн, өлсгөлөн, эдийн засгийн хямрал, нийгмийн бухимдал, улс төрийн тэмцэл зэрэг олон хүчин зүйл хэдэн жилийн турш хуримтлагдсаны эцэст 1917 онд тэсэрчээ.

Романовын удмынхан Оросыг 1613 оноос хойш захирч байсан бөгөөд II Николай энэ угсааны сүүлчийн хаан байв. Түүний үед Оросын эзэнт гүрэн газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийн хамгийн том улсуудын нэг хэвээр байсан ч нийгмийн асар их зөрчилтэй байлаа. 1861 онд II Александр тариачдыг хамжлагаас чөлөөлсөн ч газрын асуудал бүрэн шийдэгдээгүй бөгөөд тариачдын дунд бухимдал хэвээр үлджээ.

Харин дэлхийн нэгдүгээр дайн хаант засгийн хямралыг улам хурцатгав. 1914 онд дайн эхэлснээс хойш Оросын армийн хохирол нэмэгдэж, эдийн засаг доройтож, хотуудад хүнсний хомсдол бий болов. Үүний зэрэгцээ үйлдвэрүүдэд ажил хаялт нэмэгдэж, тариачид газар, ажилчид амьдралын нөхцөлөө сайжруулахыг шаардах болжээ.

1917 оны хоёрдугаар сард Петроград хотод талх, хүнсний хомсдолтой холбоотой жагсаал өрнөж, удалгүй ажилчид болон цэргүүдийн бослого болон хувирсан байна. Зарим цэргүүд жагсагчдын талд орж, нийслэл дэх төрийн байгууллагуудын хяналт алдагджээ.

Эцэст нь II Николай хаан ширээнээсээ татгалзав. Ингэснээр Романовын удмын хаант засаг бодитоор төгсөж, Түр засгийн газар байгуулагдсан юм. Гэвч шинэ засаглалын өмнө асар олон асуудал үлджээ.

Тэр үед Орост “давхар эрх мэдэл” бий болсон байв. Нэг талд нь Түр засгийн газар, нөгөө талд нь ажилчин, цэрэг, тариачдын төлөөлөл болсон зөвлөлүүд буюу Советууд зэрэгцэн оршиж байлаа. Түр засгийн газар албан ёсны эрх мэдэлтэй байсан ч Петроградын Совет ажилчин, цэргүүдийн дунд асар их нөлөөтэй байв.

Хамгийн том асуудлын нэг нь дайн байлаа. Олон нийт дайныг зогсоохыг хүсэж байсан ч Түр засгийн газар холбоотнуудын өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлэхийн тулд дайныг үргэлжлүүлэв. 1917 оны зургадугаар сард эхлүүлсэн цэргийн давшилт бүтэлгүйтэж, засгийн газрын нэр хүнд улам унажээ.

Улмаар Александр Керенский тэргүүтэй засгийн газар улам суларч, зүүн болон барууны улс төрийн хүчнүүдийн шахалтад орсон байна. Наймдугаар сарын сүүлчээр генерал Лавр Корнилов Петроград руу цэрэг хөдөлгөсөн нь засгийн газрын хямралыг улам гүнзгийрүүлэв. Корниловын бослого бүтэлгүйтсэн ч энэ үйл явдал төрийн эрх мэдэл ямар хэмжээнд задарсныг харуулсан.

Ийнхүү 1917 оны есдүгээр сарын 14-нд Оросыг бүгд найрамдах улс хэмээн тунхагласан ч энэ нь тогтвортой ардчилсан засаглалын эхлэл болж чадсангүй.

Ердөө хэдхэн долоо хоногийн дараа буюу арваннэгдүгээр сард большевикууд Петроград дахь эрх мэдлийг булаан авч, Түр засгийн газрыг түлхэн унагав.

Үүний дараа Орос иргэний дайны урт, цус асгаруулсан үе рүү оржээ. Ингэж 300 гаруй жил үргэлжилсэн Романовын хаант засаглал төгсөж, Оросын түүхийн шинэ, эрс өөр эрин эхэлсэн юм. 1917 он бол зөвхөн нэг хаан ширээнээсээ буусан жил биш, харин дэлхийн улс төрийн газрын зургийг өөрчилсөн хувьсгалын жил байлаа.

Оросын хаадын жагсаалтыг Москвагийн Их вангуудын үеэс биш, 1547 онд IV Иван “хаан” цол авснаас эхлүүлбэл дараах байдлаар байна.

Оросын хаад — он дарааллаар

1. IV Иван (Иван Грозный) — 1547–1584
2. Фёдор I — 1584–1598
3. Борис Годунов — 1598–1605
4. Фёдор II Годунов — 1605
5. Хуурамч Дмитрий I — 1605–1606
6. Василий IV Шуйский — 1606–1610

Хүнд үе буюу “Зовлонт цаг” — 1598–1613

1610–1612 онд Орос төвлөрсөн хаант засаггүй, улс төрийн маш хүнд хямралд орсон. 1613 онд Михаил Романов хаанаар сонгогдсоноор Романовын угсааны засаглал эхэлжээ.

Романовын угсааны хаад

1. Михаил I Романов — 1613–1645
2. Алексей I — 1645–1676
3. Фёдор III — 1676–1682
4. Иван V — 1682–1696
5. Пётр I Агуу — 1682–1725

Пётр I 1721 онд Оросын эзэнт гүрнийг тунхаглаж, “хаан” (царь)-аас “император” цолыг албан ёсоор хэрэглэж эхэлсэн.

Оросын эзэн хаад

1. Екатерина I — 1725–1727
2. Пётр II — 1727–1730
3. Анна Иоанновна — 1730–1740
4. Иван VI — 1740–1741
5. Елизавета Петровна — 1741–1761
6. Пётр III — 1761–1762
7. Екатерина II Агуу — 1762–1796
8. Павел I — 1796–1801
9. Александр I — 1801–1825
10. Николай I — 1825–1855
11. Александр II — 1855–1881
12. Александр III — 1881–1894
13. Николай II — 1894–1917

Л.Баяр