Одоогоос 136 жилийн өмнө, 1890 оны наймдугаар сарын 6-ны энэ өдрийн өглөө Нью-Йорк мужийн Аубурн хотын шоронгийн нэгэн өрөөнд түүхэнд үлдэх аймшигт туршилт эхэлжээ. Тэр өдөр Уильям Фрэнсис Кеммлер хэмээх эр цахилгаан сандал дээр сууж, хүн төрөлхтний түүхэнд энэ аргаар цаазлуулсан анхны хүн болсон юм.

Тухайн үед цахилгаан сандлыг дэвшилтэт, илүү “хүмүүнлэг” цаазын арга хэмээн сурталчилж байлаа. Өмнөх зуунуудад өргөн хэрэглэж байсан дүүжлэх ялыг олон хүн харгис гэж үзэж, шинжлэх ухааны ололтод тулгуурласан шинэ арга эрэлхийлж байсан үе байв. Гэвч Кеммлерийн цааз энэ шинэ технологийн нэр хүндийг эсрэгээр нь өөрчилсөн юм.

Уильям Кеммлер 1860 онд төрсөн бөгөөд Нью-Йоркийн Буффало хотод амьдардаг байжээ. Тэрээр архины хамааралтай, тогтворгүй амьдралтай нэгэн байсан бөгөөд гудамжинд жижиг худалдаа эрхэлдэг байв. 1888 оны гуравдугаар сарын 29-нд тэрээр хамтран амьдарч байсан эмэгтэй Матильда “Тилли” Зиглерийг сүхээр хөнөөсөн байна. 

Хэрэг гарсны дараа Кеммлер баривчлагдаж, шүүх түүнийг хүн амины гэмт хэрэг үйлдсэн гэж үзэн цаазаар авах ял оноосон байна. Гэвч түүний ял зөвхөн гэмт хэргийн төгсгөл биш, харин Америкийн цаазын шинэ эрин эхлэх эхлэл болжээ. 1889 онд Нью-Йорк муж цахилгаан ашиглан цаазлах тухай хууль баталж, Кеммлерийг шинэ аргын анхны туршилтын хүн болгохоор шийдсэн байна. Тухайн үеийн эрдэмтэд цахилгаан нь хүнийг хурдан хугацаанд өвдөлт багатайгаар үхүүлэх боломжтой гэж үзэж байв.

Гэвч 1890 оны наймдугаар сарын 6-нд болсон үйл явдал огт өөр байлаа. Аубурны шоронд Кеммлерийг модон цахилгаан сандалд суулгаж, толгой болон биед нь электрод холбожээ. Цаазын ажиллагааг үзэхээр цөөн тооны албан ёсны гэрч, эмч нар, сэтгүүлчид цугласан байв.

Эхний удаа түүнд 700 вольтын хүчдэл өгсөн байна. Ойролцоогоор 17 секундын дараа цахилгаан тасарчээ. Гэвч Кеммлер тэр дороо нас бараагүй байв. Түүний бие хүнд түлэгдэж, утаа гарч байсан талаар гэрчүүд хожим ярьсан байдаг. 

Дараа нь генераторыг дахин бэлтгэж, илүү өндөр хүчдэлээр хоёр дахь удаагаа цахилгаан өгсөн байна. Энэ удаагийн цохилт хэдэн минут үргэлжилсний эцэст Кеммлер нас баржээ.

Тухайн үед байсан сэтгүүлчид энэ үйл явдлыг “шинжлэх ухааны дэвшил биш, харин хүний зовлонг харуулсан аймшигт үзэгдэл” хэмээн дүрсэлж байв. Цахилгаан сандал нь хүнийг хурдан бөгөөд өвдөлтгүй үхүүлэх арга гэсэн ойлголт ийнхүү эргэлзээнд оржээ.

Кеммлерийн цааз мөн Америкийн цахилгааны салбарын томоохон маргаантай давхцсан юм. Тухайн үед Томас Эдисоны хөгжүүлж байсан тогтмол гүйдэл болон Жорж Вестингхаусын хувьсах гүйдлийн хооронд өрсөлдөөн өрнөж байлаа. Цахилгаан сандалд хувьсах гүйдэл ашигласан нь энэ маргааны нэг хэсэг болж, цахилгааныг үхлийн хэрэгсэл болгон ашиглах эсэх талаар олон нийтийн хэлэлцүүлэг өрнүүлсэн юм.

Уильям Кеммлерийн нэр өнөөдөр хоёр өөр утгаар түүхэнд үлджээ. Тэрээр нэг талаас хүний аминд хүрсэн гэмт хэрэгтэн байсан бол нөгөө талаас орчин үеийн цаазын технологийн хамгийн анхны бөгөөд хамгийн маргаантай туршилтын төвд орсон хүн болсон юм.

1890 оны Аубурны шоронгийн тэр өглөө хүн төрөлхтөн цахилгааныг зөвхөн амьдралыг хөнгөвчлөх бус, хүний амийг таслах хэрэгсэл болгон ашиглаж болохыг харсан түүхэн мөч байлаа.

Л.Баяр