Бид “Залуус” булангаар дамжуулан тэдний ертөнцийн гэрэл гэгээ, сайн сайхныг уншигчидтайгаа хуваалцахыг зорьж байгаа билээ. Энэ удаад Өвөр Монголын залуу яруу найрагч Ө.Балжиннямыг урин ярилцлаа. Тэрбээр “Бүрэг дасал үгс” нэртэй шүлгийн анхны түүврээ хэвлүүлсэн юм.

-Танд Улаанбаатар, бидний амьдарч буй энэ хот хэтэрхий дуу чимээтэй, давчдам санагдахгүй байна уу?

-Хүмүүс Улаанбаатарыг хөгжил муутай гэж дүгнэдэг. Гэвч би тэгж хардаггүй. Дэлхийн уран зохиолын хотыг Ирландын Дублин гэлцдэг. Харин Улаанбаатар бол миний уран зохиолын хот. Барилга байшин ямар хамаатай вэ, модон орон дээр хэвтэж байна уу, төмөр орон дээр хэвтэж байна уу ялгаа байхгүй шүү дээ. Д.Урианхай гуай хэлэхдээ, “Монголчууд  1990 оноос хойш оюун санааны эрх чөлөөг олсон. Тэр бол юугаар ч солишгүй зүйл” гэсэн байдаг. Тиймээс миний оюун санааны эрх чөлөө энд байна. Түүнийг мэддэг болохоор энэ хотод хайртай.

-Ер нь яруу найраг улам л энгийн болж байх шиг ээ?

-Миний харж байгаагаар Монголын шүлэг, хятадын шүлэг ч ялгаагүй борог амьдрал, түүний байгаа байдлыг дүрслэх, төдийлөн тааламжтай бус орчноос гоо сайхныг олж харахыг эрмэлзсэн мэт санагддаг.

Би ч мөн адил энгийн зүйлээс сайн сайхныг мэдрэхийг хүсдэг. Шүлэг, уран зохиол, афоризм ч байна уу, зарим хүмүүс их гоё, уран үгээр ярьдаг болчихсон. Уран байх, чамин үгсээс зугтахыг л хичээдэг. Тэр тусмаа афоризмаас. Шүлэг үнэн байх ёстой. Багадаа уламжлалт яруу найраг уншдаг байсан болохоор уянгалуулж бичдэг байсан. Дараа нь модернист чиглэл бүхий уран зохиол, яруу найргийг уншаад өөрийгөө эвдэж, элдэв хачин зүйл бичих ёстой гэж бичдэг үе байсан.

Харин одоо бол өөрийн туулж яваа амьдралын үнэнийг бодитойгоор буулгах нь зөв юм байна гэж бодох болсон.

-Үнэнийг хийсвэрлэн бичиж болох л шүү дээ?

-Гэхдээ үнэнийг хийсвэрлэж болно. Би гэрээс гараад аргал руу алхлаа гэж бичихийн тулд гэрээсээ гараад аргал руу алхаж байж бичнэ. Түүнийг хийхгүйгээр бичиж чадахгүй. Уран бүтээлч хүн мэдлэг цээжилнэ гэдэг төдийлөн сайн хэрэг биш. Өөрийн сонирхсон зүйлээ хийж, өөрийнхөө сонирхсон номыг уншиж байх ёстой.

-Гэхдээ төсөөлж болохгүй юу?

-Би төсөөлж сураагүй. Миний бичих дадал л ийм.

-Тийм бол бичих “урлах”-ын тухайд ярих хэрэгтэй болох нь.  

-Уран гэхээр заавал дуу дуулж байгаа юм шиг байх албагүй шүү дээ. Тэр бүхэн нь шүлгийн айзам, хэмнэлд хүртэл байж болно. Мөн үүнд ур чадварын ялгаа гарна. Тэр нь энгийн үгсээр илэрхийлж буй мөртлөө “жинхэнэ шүлэг” болгож чадах асуудал. Яруу гэгч зөвхөн хэлбэрийн асуудал биш. Яруу үгс хэрэглэчихээр л яруу болчихдог ч юм биш. Ил харагдах яруу үггүй хэр нь дотоод яруу байж болно.

-Ер нь эмзэглэл хүнийг олон зүйл рүү түлхэн оруулдаг шүү?

-Хүн гунигтай, шаналсан үедээ өөр рүүгээ эргэн хардаг. Тэр үедээ л шүлэг бичдэг байх.

Уран бүтээлч хүний эмзэглэл нь яван явсаар шаналал болдог юм шиг санагддаг.

-Та нэгэн ярилцлагадаа “Эх орны шүлэг бичих хүнд” гэсэн байсан. Тэр цагаас хойш өчнөөн жил өнгөрсөн байна. Энэ бодол тань өөрчлөгдсөн үү?  

-Зургаа, долоон жилийн өмнө. Тухайн үеийг бодвол би их өөрчлөгдсөн л дөө. Илүү сурч боловсорсон. Тэгэхэд ухамсартайгаар бичье гэж бодохоос илүүтэй хүмүүсийг дуурайдаг байсан байх. Эх орны сэдэвт шүлэг бол маш тодорхойгүй зүйл. Үүнийг ярихын тулд эх орон гэж юу вэ гэсэн асуултад хариулах хэрэгтэй болно.

Гэтэл хаана ч байдаг. Бүх зүйл эх орон. Ээж аав, хайртай бүсгүй, уншиж байгаа ном, уншиж дуусгаагүй ном, бүр өмссөн цамц ч эх орон байх боломжтой.

-Тэгвэл та “онгод” энэ тэрд итгэдэггүй бололтой?

-“Онгод монгод гэж битгийн балайр” гэсэн утгатай Х.Нямхишиг ахын зөвлөмж байдаг юм аа. Надад ч гэсэн тэгж санагддаг. Сайн уншаад л, өөрийгөө хөглөж явахад болно байх. Ер нь онгод гэдэг үгэнд дургүй ээ.

ААВЫНХАА ГАНЦААРДЛЫГ БИ МЭДЭРДЭГ

-Тэгвэл ахуй орчин, сэтгэл санааны ямар нөхцөл байдалд илүү бичдэг вэ?

-Тодорхойгүй. Баярласан үедээ бичдэг хүн байдаг юм уу. Бүх уран бүтээл ганцаардал шүү дээ. Гэхдээ хэтэрхий тодорхойлох нь зарим зүйлийг худал болгодог. Харин шөнө ганцаар хаалгаа түгжээд суух, алхах л өөртөө бүрдүүлж байгаа орчин юм байна. Алхаж явахдаа бодолдоо төөрөлдөнө. Төөрөлдөж явахдаа сайхан шүлгийг санаа олно.

Гэхдээ шүлгийг хаана ч бичиж болно. Хаа сайгүй л шүлэг байна.

Заавал гуниг эсвэл баяраас үүдэх албагүй боловч би л лав баяр хөөртэй үедээ бичдэггүй. Дэлхийн сонгомол яруу найргийн антологийг ч урвуулаад харахад дийлэнх нь уйтгар гуниг, зовлон л байдаг. Тийм сайхан жаргалтай үеийг магтан дуулсан, дурсан санасан шүлэг цөөхөн шүү дээ, цөөхөн. Хайр дурлал, аав ээж, амьдралын тухай хүртэл ганцаардаж байж л илүү бичнэ дээ.

-Гэрийнхнийхээ хажууд хүртэл үү?

-Хаана ч байсан ганцаардана. Хамгийн дотно нэгнийхээ дэргэд ч ганцаардана.

-Хүн хүнийгээ ганцаардуулж л амьдрах юм байна?

-Ер нь тийм байх шүү. Би аавынхаа ганцаардлыг мэдэрдэг. Уг нь ихэнхдээ аав хүнийг төгс гэж ойлгодог. Гэтэл хүүхэд шиг, бидэн шиг, бас над шиг уймардаг юм байна, ганцаарддаг юм байна гэдгийг ойлгохыг хичээсэн.

-Ойлгож байна уу?

-Ойлгоно оо. Заримдаа аавынхаа нүдээр орчлонг харж байгаа юм шиг санагддаг. Аавынхаа нүдээр орчлонг харж байна гэдэг аавыгаа л ойлгож байна гэсэн үг, орчлонг биш.

-“Бүрэг дасал үгс” номын нэрийн тухайд?

-Тодорхой, дасал болчихсон юм шиг хэр нь надад баригдахгүй байгаа үгсийн тухай бодож байгаад л ийм нэр өгсөн болов уу даа.

-Ер та их бүрэг хүн байна шүү.

-Хүн өөрийгөө тодорхойлохгүй юм шиг байна. Үг бол худлаа гэдэг шүү дээ. Үгээр яаж ч тоглож болно. Тийм болохоор ч тэр үү, яруу найрагт ухаалаг, сүржин байхыг хичээдэггүй.

-Шүлгүүдээ ном болгож гаргаад гартаа барих мэдрэмж ямар байна вэ?

-Би өөрийн бичиж байгаадаа ханамжтай биш. Номоо хэвлэлтээс авч, уншиж үзээд шууд “шатаачихмаар” санагдсан. Уг нь ном гаргахад зориг хүрдэггүй л байсан. Муу ном гаргачих вий гэж эмээдэг. Гэхдээ эргэн тойрны минь хүмүүс “өөрийнхөө шүлгүүдийг эмхтгээд ном гаргачихвал өнгөрснийг бүхлээр нь харж, цаашид хөгжихөд тустай” гэж зөвлөдөг. Энэ зөвлөгөөний дагуу “Бүдэг дасал үгс” номоо хэвлүүлсэн гэж ойлгож болно.

-Ханамжгүй байсан юм бол яах гэж гаргасан юм бэ?

-Ханамжгүй байна гээд гаргахгүй бол насаараа гаргахгүй юм биш үү (инээв.сур). Урьд бол ном гэж харахгүй байгаа болохоор сайн, муу нь тийм айхтар ялгарч харагддаггүй байжээ. Хүн амьдралаасаа утга учир хайдаг. Миний хувьд амьдралаас утга учир хайж байгаа болохоороо л шүлэг бичдэг. Сайн бичдэггүй ч гэсэн аанайхан зүйл бичиж байгаа ч утга учиртай санагддаг.

-“Өвөр Монголын нэн шинэ үеийн яруу найраг”-ийн тухай судалгааны ажил бичсэн юм билээ. Энэ талаараа товчхон дурдвал. Цаашдаа төлөвлөсөн ямар ажил байна даа?

-Өвөр Монголд нэн шинэ үеийн яруу найраг гэсэн нэр томъёо  байхгүй. Багш бид хоёр оруулж ирж судалгааны эргэлтэд оруулсан. Залуус бичиж байгаа боловч шүлэг нь ямар нэгэн байдлаар хэвлэгдэхгүй эсвэл судлаачдын хараанд өртөхгүй, судалгааны эргэлтэд ороогүй нь олон байгаа. Монголын нэн шинэ үеийн яруу найрагтай харьцуулах юм бол олон талтай. Гэхдээ аль ч газрын уран зохиол тийм байх. Ерөнхийлөн барагцаалж үзвэл харьцангуй уламжлалт, модернист чиглэл рүү. 2010-аад оноос манай залуус Монголд олноороо ирж суралцсан. Тийм болохоор зарим тохиолдолд адилхан зүйл уншиж, зохиомж өгүүлэмж, хэлбэрийн талаар ижил төстэй болсон. Гэхдээ энэ нь нэг нэгээсээ хуулбарлана, дуурайна гэсэн үг биш. Мөн Монголын залуу яруу найрагчдыг ӨМӨЗО-нд таниулахыг хичээдэг. “Байна уу” гээд монгол бичгийн платформ байдаг юм. Бараг л манайхны нүүр ном. Тэндээ бичнэ. Найзуудтайгаа нийлж шүлгүүдээ босоо бичигт хөрвүүлэн долоо хоногт нэг удаа цахим сэтгүүл гаргадаг. Одоо Б.Манлайцогт найзтайгаа хамтраад Д.Нямдорж “Тэнгэрийн дусал шиг цэнхэр тагтаа”, Б.Батзаяа “Лонхонд байсан шүлгүүд” номыг Бээжингийн үндэсний хэвлэлийн газарт албан ёсны эрхтэйгээр хэвлэх гэж байгаа. Цаашдаа олон бүтээлийг харилцан хөрвүүлж сурталчлах төлөвлөгөөтэй байна.

М.ДЭВЭЭЖАРГАЛ