Улаанбаатар хотод хасах 10 хэм. Гэр рүүгээ явахаар автобусны буудал дээр автобус хүлээх хүмүүсийг харахад 30 гаруй хүний тал нь сааралтсан их утаан дунд электрон тамхины утааг гаргаж харагдана. Тэдний нас 16-25 гаруй насны залуус, үүний ихэнх нь арван жилийн сурагчид. Монголд өвлийн улирал утааны нөхцөл байдал ДЭМБ-ын тооцоолсон жирийн үзүүлэлтээс 27 дахин их байдаг. Ийм аюултай нөхцөл байдалд амьдарч буй иргэд нэмээд өөрсдийн саналаар өөрсдийгөө электрон тамхиар хордуулж байгаа нь эрүүл мэндийн хувьд томоохон асуудал юм. Тиймээс бид Монгол Улсад эрүүл мэндийн салбарт тулгамдаад буй асуудлуудын электрон тамхины донтолт, агаарын бохирдлын талаар эрүүл мэндийн аюул, хүрээлэн буй орчинд үзүүлэх хор хөнөөлийн талаас харьцуулан судлах шаардлага бий. Утаа болон электрон тамхи нь өөр өөр эх үүсвэр, өөр төрлийн химийн орцтой боловч хүний бие, нийгэм, эдийн засаг, ажиллах хүчний бүтээмж, ирээдүйн хүн амын эрүүл мэндэд олон талын сөрөг үр дагавар учруулдаг байна.

Улаанбаатар хотын агаарын бохирдол дэлхийн хамгийн ноцтой асуудлын нэгэнд багтах болсон бөгөөд утаанаас үүдэлтэй өвчлөл, нас баралтын тоо жилээс жилд өсөж байна. Нөгөө талаар электрон тамхины хэрэглээ өсөж, залуучуудын дунд түгээмэл болж, урт хугацааны эрүүл мэндэд үзүүлэх үр нөлөө нь төдийлөн тодорхойгүй, судалгаа явуулсаар байна.

Электрон тамхины хор хөнөөл

1. Электрон тамхины бүтэц, найрлага

Электрон тамхи гэдэг нь никотиныг шингэн хэлбэрээр ууршуулан амьсгалд оруулдаг төхөөрөмж юм. Шингэн нь ихэвчлэн ашигт малтмалын глицерин, пропилен гликоль, никотин болон үнэр амт оруулагч бодис агуулдаг. Халаах үед эдгээр бодисууд нь химийн хувирлаар хоруу чанар бүхий бодисууд болж хувирдаг. Жишээ нь: Формальдегид,  Акролеин , Хүнд метал (Pb, Ni, Cr) ,  Бензол ,Нанотуршины химийн тоосонцор. Эдгээр бодисууд нь бүгд амьсгалын зам, уушги, зүрх судасны тогтолцоонд хортой нөлөөтэй.

2. Богино хугацааны нөлөө

Электрон тамхи татсанаас үүдэлтэй богино хугацааны нөлөөлөлд:

-  Амьсгалын замын салст цочроох

-  Ханиалгах, амьсгал давчдах

- Зүрхний цохилт түргэсэх

- Нүд хамрын салст хуурайших

- Донтолт үүсэх зэрэг нөлөөтэй юм. Электрон тамхи никотин агуулах тул тухайн хэрэглэгч маш хурдан дасаж, татах давтамжаа нэмэгдүүлдэг.

3. Урт хугацааны нөлөө

Сүүлийн үеийн судалгаагаар электрон тамхи дараах эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг болох нь тогтоогджээ: 

-  Ходоод, уушги, амны хөндийн хорт хавдар

-  Судас хатуурах, зүрхний шигдээс

-  Хүүхэд, өсвөр насныхны тархи хөгжлийн саатал

-  Бэлгийн сулрал, үргүйдэл

 Сэтгэл гутрал, стресстэй байдал зэргийг аажимдаа үүсгэдэг байна. Никотин нь тархины допамины хариу урвалыг өөрчилж, хүсэл шунал (craving) үүсгэдэг тул электрон тамхи “хоргүй хувилбар” бус, харин уламжлалт тамхины орлуулалт төдий юм.

4. Нийгмийн хор нөлөө

- Залууст чиглэсэн маркетинг, тархи угаалтын нөлөөгөөр 18-25 насныхны хэрэглээ хурдтай өсч байна. Шингэн тамхи үйлдвэрлэдэг компаниуд үнэр амт ашиглан хүүхдүүдийг татаж, ирээдүйн хэрэглэгчдийг бий болгож, электрон тамхины ашиглалтын дараах хаягдал нь хүнд металл, химийн бодисоор хөрс, ус бохирдуулдаг.

Тэгвэл одоо өвлийн улирал эхэлсэнтэй холбогдуулан утааны улирал мөн адил ирсэн. Иймд бид утааны хор уршгийг танилцуулъя.

 Улаанбаатарын утааны хор уршиг

1. Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлын гол эх үүсвэр нь:

- Гэр хорооллын нүүрсний хэрэглээ

- Автомашины утаа

- Дулааны цахилгаан станцууд

-  Үйлдвэрийн хаягдал утаа

- Тоос, хөрсний бохирдол. Өвлийн улиралд агаарын бохирдлын хэмжээ ДЭМБ-ын зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс 30-50 дахин их байдаг.

2. Утааны найрлага утаанд агуулагдах хорт бодисууд:

- Нарийн ширхэгт тоосонцор (PM2.5, PM10)

- Хүхэрлэг хий (SO₂)

-  Азотын исэл (NO₂)

-  Нүүрстөрөгчийн дутуу исэл (CO)

-  Угаарын хий (CO) PM2.5 нь уушгиар дамжин цусанд орж, бүх эрхтэн тогтолцоонд нөлөөлдөг.

3. Утааны богино хугацааны үр нөлөө

- Амьсгалын замын халдвар

- Ханиалга, багтраа

-  Нүд загатнах, хоолой хорсох

-  Зүрхний хэмнэл алдагдах

- Удаан хугацаагаар гадуур алхахад ядрах

4. Урт хугацааны үр нөлөө ДЭМБ-ын судалгаагаар Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлоос шалтгаалж: 

- Жилд 4000-аас дээш хүн нас барах

- Нялх насны хүүхдийн гаж хөгжил, амьсгалын замын өвчлөл 3-5 дахин ихсэж

- Жирэмсэн эхчүүдийн дутуу төрөлт 2 дахин өссөн

-  Уушгины хорт хавдрын өвчлөл хэвийн хэмжээнээс 10 дахин их. Зүрх судасны өвчин тусах эрсдэл 30-40% өсдөг байна.

5. Нийгэм, эдийн засгийн үр дагавар

- Эмчилгээний зардал жил бүр нэмэгдэж байна. Ажиллах хүчний бүтээмж буурч, улсаас эдийн засгийн алдагдалд ордог. • Удахгүй хотод амьдрах нөхцөлгүй болно гэсэн айдас, иргэдийн стресс өссөн.

Энэхүү харьцуулалт нь электрон тамхи нь хувь хүнд илүү аюултай бол, Улаанбаатарын утаа нь бүх нийтийн эрүүл мэндийг доройтуулах боломжтой илүү том цар хүрээний асуудал гэдгийг харуулж байна.

Электрон тамхи болон Улаанбаатарын утаа нь хоёулаа эрүүл мэндийн хүнд, ноцтой хохирол учруулдгаараа адил боловч хор хөнөөлийн цар хүрээ, нөлөөлөх хүн амын тоо, эдийн засагт үзүүлэх алдагдлын хувьд томоохон ялгаатай. Электрон тамхи нь хувь хүн төвтэй, донтох зан үйлд суурилсан аюул бол утаа нь нийт хүн амыг хамрах, улс орны хөгжилд сөргөөр нөлөөлөх бүтцийн түвшний эрсдэл юм. Электрон тамхинаас татгалзах нь хувь хүний шийдвэрээр боломжтой бол утааны асуудал нь төрийн бодлого, нийгмийн хамтын оролцоог шаарддаг. Гэвч аль аль нь амьсгалын замын хорт хавдар, зүрх судасны өвчин, үргүйдэл, ургийн гаж хөгжил зэрэг амьдралын чанарыг бууруулах өвчлөлд хүргэдэг тул бодлогын түвшинд зэрэг анхаарах шаардлагатай бөгөөд иргэн бүр хувь хүний сонголт, хариуцлагаа ухамсарлах хэрэгтэй.

Г.Хоролмаа