УИХ-ын өнгөрсөн пүрэв гарагийн чуулганаар хэлэлцсэн Үндсэн хуулийн Цэцийн дөрөвдүгээр дүгнэлт Ж.Батзандангийн попролт, О.Алтангэрэлийн айлгалт, орд газрын хувь тойрсон маргааны дуулианд олны анхаарлын гадна үлдчихлээ. Уг нь Үндсэн хуулийн Цэцийн дунд суудлын хуралдаанаас гаргасан эл дүгнэлтийг хэлэлцсэн чуулганы нэгдсэн хуралдаан одоогийн УИХ Үндсэн хууль зөрчсөн Сонгуулийн хуулийн дагуу бүрдсэн үү, эсвэл Үндсэн хуулийн Цэцийн гаргасан үндэслэлүүд нь өөрөө Үндсэн хуулийг зөрчсөн үү гэдгийг дэнслэхэд дэм болохоор байсан юм.

Үндсэн хуулийн Цэцийн дөрөвдүгээр дүгнэлт нь УИХ-ын сонгуулийн тухай хуулийн 72 дугаар зүйлийн 2.1 дэх хэсгийн “Тойрогт ногдсон мандатын тооноос ... дутуу нэр дэвшигчийн төлөө санал тэмдэглэсэн... саналын хуудсыг хүчингүйд тооцно” гэж заасны дагуу “...дутуу...” гэсэн нь Үндсэн хуулийн Хорин нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт “УИХ-ын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд... чөлөөтэй... сонгох эрхийн үндсэн дээр ... сонгоно” гэснийг зөрчсөн байна гэсэн дүгнэлт юм.

Нэг үгээр бол Үндсэн хуулийн Цэцийн дунд суудлын хуралдаанаас гаргасан энэхүү дүгнэлт нь сонгогчдод заавал тойргийнхоо мандатын тоотой тэнцүү сонголт хийхээр хуульчилсан нь Үндсэн хуулийг зөрчиж байна гэж үзсэн гэсэн үг. Бүр тодруулбал, одоогийн парламентыг бүрдэхэд хэрэглэсэн Сонгуулийн тухай хуулийг Үндсэн хууль зөрчсөн байна гэж Цэц үзсэн гэсэн үг ээ. Энэ дүгнэлтийг гаргасан Үндсэн хуулийн Цэцийн дунд суудлын хуралдааныг Цэцийн дарга Г.Баясгалан өөрөө даргалсан байдаг юм.

Уг нь ч мандатын тоотой холбоотой ийм маргаан Үндсэн хуулийн Цэцэд өмнө нь хоёр ч удаа ирж байсан түүхтэй. Сонгогч тойргийнхоо мандатын тооноос дутуу нэр дэвшигчийн төлөө саналаа өгсөн тохиолдолд саналыг нь хүчингүйд тооцохоор хуульчилсан нь Үндсэн хууль зөрчөөгүй байна гэсэн дүгнэлтийг Үндсэн хуулийн Цэц 1993 болон 2007 онд гаргаж байжээ.

Гэтэл энэ удаа Үндсэн хуулийн Цэцийн дарга Г.Баясгалангийн өөрийнх нь даргалсан дунд суудлын хуралдаанаар дээрх хоёр дүгнэлтийн эсрэг ДҮГНЭЛТ гаргалаа.

Ингэснээрээ Цэц шууд бус утгаараа одоогийн парламентыг Үндсэн хуулийн бус гэж үзсэн бол шууд утгаараа 1993 оны болон 2007 оны Цэцийн дүгнэлтийг БУРУУ гээд дүгнэчихлээ. Маш их маргаан дагуулж мэдэхээр байгаа энэхүү дүгнэлт нь Үндсэн хуулийн Цэц өмнө нь шийдвэр гаргасан асуудлаар дахин шийдвэр гаргахыг хориглодог зохицуулалттай ч харшилж байгаа юм. Ёс журмаараа бол Үндсэн хуулийн Цэцээс өмнө нь шийдвэр гаргасан асуудлаар иргэдээс гомдол ирүүлбэл маргаан үүсгэхээс татгалздаг. Энэ нь нэг ёсондоо хуулийн ХАОС үүсэхээс сэргийлж байгаа юм.

Гэтэл энэ удаагийн Цэц өмнө нь гаргасан шийдвэрээр иргэдээс гомдол ирүүлэхэд маргаан үүсгэхээр үл барам өмнөх хоёр дүгнэлтийг үгүйсгэчихлээ. Ирэх сарын 6-нд Цэцийн гишүүний бүрэн эрхийн хугацаа нь дуусаж байгаа Г.Баясгалан дарга даргалан явуулсан дунд суудлын хуралдаанаасаа ийм дүгнэлт гаргаснаар “Үлдэх хүнээр ачаа бүү татуул” гэдгийн үлгэрийг бодит болгон харууллаа. Нэгэнт хугацаа нь дуусаад явах гэж байгаа хүнд Үндсэн хуулийн Цэцийн нэр хүнд хийгээд өмнөх дүгнэлтүүд хамаагүй гэсэн хоноцын сэтгэлээр хандчих шиг боллоо, ТЭР.

Эцэст нь хэлэхэд Г.Баясгалан даргын даргалсан хуралдаанаас гаргасан дүгнэлт

Нэгдүгээрт, одоогийн парламентыг бүрдүүлсэн УИХ-ын сонгуулийн тухай хууль Үндсэн хууль зөрчсөн гэж үзсэн. Ингэснээрээ энэ парламент Үндсэн хууль зөрчсөн хуулиар бүрэлдсэн гэж хэлж болохоор нөхцөл үүслээ.

Хоёрдугаарт, Өмнөх хоёр дүгнэлтийн эсрэг ДҮГНЭЛТ гаргаснаараа дээрээ зөвхөн хөх тэнгэртэй гэгддэг Үндсэн хуулийн Цэцийн дүгнэлтүүдэд итгэж болох эсэх эргэлзээг төрүүллээ. Ингэснээрээ Цэц үзэмжээрээ асуудалд ханддаг, улс төрийн нөлөөлөлд автдаг гэдэг явган яриаг баталчих шиг боллоо.

Гуравдугаарт, Үндсэн хуулийн Цэцийн дүүхэнд байгаагүй бас нэгэн “гажуудал”-ыг хийх нөхцөлийг бүрдүүллээ. Учир нь, Цэцийн энэхүү дүгнэлтийг УИХ хүлээн аваагүй тохиолдолд Их суудлын хуралдаанаар хэлэлцэнэ. Их суудлын хуралдаан дунд суудлын хуралдааны шийдвэрийн эсрэг шийдвэрээ гаргаж байсан тохиолдол байхгүй бөгөөд энэ удаа Үндсэн хуулийн Цэц өмнөх шийдвэрүүдээ үгүйсгэж болдог юм аа гэсэн талд зогсох уу, эсвэл Дунд суудлын хуралдааны шийдвэрийг их суудлын хуралдаан үгүйсгэдэггүй гэсэн бичигдээгүй хуулиа барих уу гэдэг салаа зам дээр шийдвэрээ гаргах болох нь.

С.Ононтуул