“Мандухай сэцэн хатан” киноны Мянхай, “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор” киноны Боорчи, “Зүрхэнд шивнэсэн үг” киноны Дэлэг, “Аянгат цагийн дууль” киноны Баянак, “Ану хатан” киноны Булат жанжны дүрээр бидэнд танил болсон жүжигчин Дэмидийн Төмөртогтох гуай хэдхэн хоногийн өмнө Монгол Улсын гавьяат жүжигчин хэмээх  сайхан цолыг хүртсэн.  Хасын цагаан шүдээ яралзуулан инээмсэглэн алхах түүний дэлгэцийн урлагт бүтээсэн дүр бүхэн нь өөр өөрийн онцлогтой ч яагаад ч юм   Чингисийн баатрууд л ийм байсан болов уу гэх төсөөллийг орчин цагийнханд төрүүлэх нь бий.  Нөгөөтэйгүүр,  Мянхай баатар маань өдгөө малчны хотод бууж мордон завгүй яваа байж мэднэ. Учир нь тэрбээр малын эмч мэргэжилтэй шүү дээ.

-Монгол Улсын Гавъяат цол  хүртсэнд тань  баяр хүргэе. Цол дагаж бяр гэдгээр  шинэхэн гавьяатад  маань  бяр хүч амтагдаад л  сайхан байгаа байх?

-Монголынхоо ард түмэнд талархаж буйг минь дамжуулж өгөөрэй.  Үзэгч түмэн, Монголын төр миний хөдөлмөр зүтгэл, өчүүхэн авъяасыг минь үнэлж,  Үндэсний Эрх чөлөө, Тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 106 жилийн ойн баярын өдөр “Монгол Улсын Гавъяат жүжигчин” хэмээх эрхэм  сайхан   цолыг хүртээлээ.  Зурагтаар төрийн дээд, одон мядаль хүртэж байгаа хүмүүсийг харж, тэдний өмнөөс баярлаж сууснаас өөрөө шагнуулах юм чинээ бодож явсангүй.  Улсынхаа Ерөнхийлөгчөөс  төрийн шагнал  хүртэнэ гэдэг нэр төрийн хэрэг байдаг юм байна.  шагнал хүртээх болсон тухай дуулаад үнэн юм байгаа гэж хүртэл бодсон.  Шагнал хүртэх гээд зогсч байх мөчид үнэхээр  төрсөн нутаг, аав, ээж минь  бодогддог юм билээ. Ерөнхийлөгчийн зарлиг ямар хүчтэй сонсогдсон гэж санана. Төр, түмнийхээ хайрласан   агуу хүндэтгэлийг дааж явахын төлөө хичээх болно оо.

-Нутаг усныхан тань хэр хүлээж авав,  Өвөрхангайгаас  төрсөн   хэд дахь  гавьяат нь  та вэ?

-Cайхан хүлээж авсан.  Шагналаа гардаж авчихаад бушуухан л нутаг руугаа буцах юмсан гэж бодогдсон. Орон нутгийн удирдлагууд, нутгийн зөвлөл,  тайзны урлагт хамтдаа зүтгэдэг найз нөхөд, төрөл төрөгсөд  гээд намайг танидаг   хүн бүхэн баяр хүргэж байлаа. Одоо  баяр хүргэж утсаар ярьсаар л байна.   Манай аймаг олон гавьяаттай. Харин миний өдгөө ажиллаж, амьдарч буй  Баянгол сум гурван гавьяаттай. Би гурав дахь нь.  Монгол Улсад гавьяат малчин цол бий  болж,  тэрхүү цолыг хүртсэн цөөн хүний нэг нь манайд байдаг юм. Он цагийн тухайд 1986 он. Дараа нь арван жилийн дараа 1996 онд гавьяат жүжигчин төрсөн. Дашрамд өгүүлэхэд,  би Төгрөг сумын уугуул. Энэ сумаас төрсөн хоёр дахь гавьяат нь.

 -Та их монголжуу төрхтэй. Шулуухан хэлэхэд, Чингисийн баатруудыг таны бүтээсэн дүрээр л төсөөлөх нь бий.

-Олон хүн таны хэлсэн үгийг надад хэлж байсан. Их сайхан сонсогддог юм. Кино найруулагч нар маань  ч ийм нүдээр олж  харсны буянд би гэдэг хүн их урлагтай хувь заяагаа холбосон юм шүү дээ. Тэд  олж хараагүй бол Төмөртогтох ах нь хөдөө, сумандаа малынхаа эмчийг хийсээр насыг барах байсан  биз ээ. Энэ  бол  сайхан аав, ээжийн хүү болж төрсөн миний зол. Миний аавыг   С.Дэмид ээжийг минь О.Цэгмид гэнэ.  Насаараа мал малласан  буурлууд байсан даа. Ижий  их сайхан дуулна.  Байгалиас заяасан их авъяас нь надад өвлөгдсөн  байж мэднэ.   Манай удам сударт урлагийн хүн байхгүй. Байгаа ганц нь ах нь.

- Таны авъяасыг өвлөсөн хүүхэд алга уу, танай гэрт?

-Ах  нь ханийнхаа буянаар өдий дайны явж байгаа  юм шүү дээ. Манай хүнийг Х.Дэнсмаа гэдэг.   Бид хоёр ижил мэргэжилтэй. Манайх ам бүл өнөр өтгөн. Хүүхдүүд маань  өсч өндийн эхнээсээ  өрх  тусгаарласан.  Хөгшин бид хоёр арван ач зээтэй болоод байгаа.  Уг хөвгүүд маань урлагт хөл тавьсан л даа. Том хүү  СУИС –ийн дуулаачийн  ангийг төгссөн.   Аймгийн төвтэй хил залгаа  шахуу орших Тарагт сумын  Соёлын төвийн  эрхлэгчээр ажиллаж буй.   Бага хүү Кино урлагийн дээд сургууль төгссөн. Харамсалтай нь  мэргэжлээрээ ажилласангүй.  Гадаадад амьдарч байна.  Гэхдээ тэдэнд маань  бодож санаж яваа зүйл бий байх гэж найддаг шүү.   Том охин  бидний мэргэжлийг өвлөж малын эмч  болсон.  Бага охин багш.

-Хэн гээч найруулагч таныг анх олж хараад дэлгэцийн урлаг руу уруу татаж орхив. Эдүгээ та  кино урлагт өөрийн  зам мөртэй болсон байна шүү дээ?

-Миний залууд Бүх ард түмний урлагийн их наадам гэж болдог байлаа. Түүнд   1986 онд  оролцож, алтан медаль авсан минь урлагт хөл тавихын эхлэл болсон. Дэлгэцийн урлагт Төрийн шагналт, кино найруулагч  Б.Балжинням багшийнхаа буянаар орж ирсэн. Гайхамшигтай, гайхалтай хүн гэвэл энэ эрхмийг л нэрлэнэ.

-Тэгэхээр та нэг хэсэг дуулаад амжиж?

-Дээр өгүүлсэн  Бүх ард түмний урлагийн их наадмаас медаль авсны дараа  аймгийн ХДТ татаж, дуучнаар ажиллуулсан.  Овоо хэдэн жил ажилласан.  Театрынхаа хамт олноос их зүйлийг сурсан. Биеэ авч явахаас өгсүүлээд л. Амьдралын нэгэн их сургуулийг тэнд дүүргэсэн гэж хэлж болно. Театр намайг татаж аваагүй бол хөдөөгийн малын эмчийг  хэн олж харах юм. Манай театр их буянтай, олон хүнд буян хишгээ хайрласан газар.

-“Мандуйхай сэцэн хатан” киноны Мянхай баатрын дүр таныг Монголд ийм жүжигчин байдаг юм байна гэх сэтгэгдлийг олон хүнд төрүүлсэн. Үүнээс өмнө та аймагтаа л “од” байж?

-

Өвөрхангай аймгийн театрт жүжигчнээр ажиллаж байх үед “Мандухай сэцэн хатан” киноны сонгон шалгаруулалтын комисс манай аймагт ажилласан юм.   Түүхэн киноны дүрийн  сонгон шалгаруулалт явагдаж байсан учраас үзээд алдая л гэж бодсон. Тэгсэн Төрийн шагналт,  найруулагч Б.Балжинням гуай  намайг дуудаад Мянхай баатрын дүрд тоглох саналыг тавьсан . Баярласандаа хөл газар хүрэхгүй амьтан л харайлгаж явлаа.  Ингээд л миний Д.Төмөртогтох гэдэг эцэг, эхийн маань  хайрласан  алдар   Мянхай болж өөрчлөгдсөн дөө.   “Мандухай сэцэн хатан” кино  дэлгэцнээ гарч олны хүртээл болсны  дараа хүмүүс намайг Мянхай баатар гэж дууддаг болсон. Ард түмний хайрласан нэрэндээ би хайртай. Тэгж дуудуулах  сайхан байдаг юм.

-Мянхай баатарт дүр бүтээж байх үед Х.Дамдины найруулсан “Мандах нарны туяа” кино уран бүтээлд Д.Сүхбаатар жанжны дүрд тоглох санал тавьж байсан гэж дуулсан.  Та  татгалзав уу эсвэл  цаг хугацаа  боломж олгосонгүй юу?

-“Мандухай сэцэн хатан” киноны Мянхай баатрын дүр дээр ажиллахаар болсон байсан учраас   Х.Дамдин найруулагч “Мандах нарны туяа” киноны  жанжны дүрд тоглох саналаас татгалзсан. Учир нь Мянхай бол миний анхны дүр. Өмнө нь хэд хэдэн кинонд тоглоод үзсэн байсан бол өөр хэрэг. Туршлагагүй хүн чинь бусдын ажлыг баллаж тавина гэж санасан юм л даа, нэгдүгээрт. Тэгээд ч   Дашнамжил ахын  олны хүртээл болгож чадсан  дүрийг давж гарах  эрдэм чадал надад байхгүй гэж  өөрийгөө голсон. Сүх жанжин гэхээр Дашнамжил агсан л сэтгэлд буудаг биз дээ. Аугаа жүжигчин байсан шүү.   Шинэ цагийн Монгол Улсыг байгуулахын төлөө амь биеэ хайрлалгүй тэмцсэн   жанжныхаа  дүрийг  бүтээгээгүйдээ харамсдаггүй ээ.

-Аянгат цагийн Баянак бол таны ур чадварыг илүү тодотгосон гайхалтай дүр. Надтай санал нийлэх үү?

– Ах нь бүтээсэн  бүх дүрүүддээ хайртай.   “Аянгат цагийн дууль” киноны Баянакийн дүр миний тоглосон анхны  гол дүр  учраас илүү хичээж, хөдөлмөрлөсөн. Дүр бүтээж байх үеийн дурсамжууд одоо ч санаанаас гардаггүй юм. Тэгэхээр  Баянакийн дүрдээ арай л илүү хайртай юм уу даа.  “Мөнхтэнгэрийн хүчин дор”киноны Боорчи бол гайхамшигтай дүр. Миний хувьд чадлаараа л бүтээсэн.” Ану хатан”киноны Булат жанжин ч ялгаагүй. Эцэг хүний үрээ гэсэн хайр  тийм л байдаг даа.

-Тэгвэл “Зүрхэнд шивнэсэн үг” киноны Дэлэгийн дүрд тоглох санал хэрхэн хүлээж авсан бэ. Үзэгчдийг  сөрөг дүр заримдаа байлдан дагуулдаг  шүү  дээ?

-Үнэнээ хэлье.  “Зүрхэнд шивнэсэн үг” киноны Дэлэгийн дүрийг сөрөг дүр гэж  би бодоогүй.  О.Бат-Өлзий найруулагч надад Дэлэгийн дүрийг санал болгосон. Зохиолыг нь уншиж үзээд л мэдсэн. Гэхдээ  найруулагч итгэл хүлээлгэж  байхад  үгүй гэх эрх надад байгаагүй.  Үзэгчид Дэлэгт дургүй байгаа бол ах нь гайгүй бүтээсэн юм болов уу даа.

– Одоо та ямар кинонд тогломоор байна?  

-Хотгойдын Чингүнжав баатрын дүрийг бүтээх юмсан гэж боддог. Бас мөрөөддөг.  Гэхдээ найруулагчийн сонголт л мэднэ дээ. Хэн нэгэн эрх чөлөөний тэмцэгч баатрын тухай хийх нь гарцаагүй. Цаг хугацаа яахыг би хэлж мэдэхгүй.  Намайг нэг их хөгширчихөөгүй байгаа дээр хийвэл туслах дүрд ч болтугай тоглохыг хичээнэ дээ.

– Кинонд   тоглох санал ирж байна уу?

 Сүүлийн жилүүдэд юу хийв гэвэл,  хоёр ч олон ангит кинонд дүр бүтээлээ. “ Он цагийн эрэлчид”  хүүхдийн кинонд дүр бүтээсэн. Дараа нь “Хазаар цэцэгсийн дуулал” нэртэй олон ангит киноны   аавын дүрд  тоглолоо. Гол дүр нь шүү дээ.  Хэн нэгэн найруулагч надад итгэл хүлээлгэн кинондоо тоглооч гэвэл  ах нь  татгалзахгүй ээ. Авъяас хөгширдөггүй гэдэг биз дээ.

-Баярлалаа та бүхэнд. Шинэ оны шинэ жилийн мэндийг элэг нэгт Монгол түмэндээ дэвшүүлье.

Г.Нараа