Монгол Улс хууль тогтоох, шүүх, гүйцэтгэх гэсэн засаглалын гурван салаа мөчиртэй. Энгийнээр тайлбарлавал УИХ-аас хууль баталж, тэр дагуу Засгийн газраас шийдвэр гаргадаг бол шүүх байгууллагаас хэрэгжилтэд нь хяналт тавьж, түүнийг зөрчихөөс сэргийлдэг. Харин энэ бүгд Үндсэн хуулийн хүрээнд явж байна уу гэдэгт Цэц бүхэлд нь хяналт тавьдаг. Шаардлагатай тохиолдолд УИХ, Засгийн газраас гаргасан тогтоол, шийдвэрийг түдгэлзүүлдэг. Хуулийн хүрээнд тогтсон энэ уламжлалыг Монголын төр мөрдөж эхлээд 27 жил өнгөрч байгаа бол төрийн зарим өндөр албан тушаалтны томилгооны асуудалд арай өөрөөр хандаж ирсэн юм. Гэхдээ хуулийн хүрээнд.

Жишээ нь, Дээд шүүхийн ерөнхий шүүгч, Улсын ерөнхий прокурор, Авлигатай тэмцэх газрын дарга, Үндсэн хуулийн Цэцийн гишүүн, Ерөнхий аудитор, Сонгуулийн ерөнхий хорооны дарга гэсэн манайдаа хуруу дарам цөөн албан тушаалтныг Ерөнхийлөгч, УИХ-аас санал болгож, зөвшилцөх замаар зургаан жилийн хугацаатай томилдог. Нам дагаж хийсэх бус, зарчим мөрдөж ажиллах учиртай хариуцлагатай албан тушаал учраас Ерөнхийлөгч, УИХ гэсэн институциасаа нэр дэвшүүлж зориуд зургаан жилийн хугацаатай томилдог гэсэн үг. Энэ хугацаа нь хувь хүнд бус албан тушаалд нь зориулагддаг хэрэг. Мэдээж тодорхой хэмжээний шалгуур үзүүлэлтийг тухайн нэр дэвших хангасан байх хуулийн заалттай. Дөрвөн жилд нэг удаа болдог сонгуулийн мөчлөгөөс зөрүүлж, засаглах эрх аль ч нам, улс төрийн хүчинд шилжсэн ч эдгээр албан тушаалтан хөдлөхгүй байх дархлааг хуульчилсан нь энэ.

Ерөөсөө л албан тушаал, эрх мэдлийг нь хуулиар ингэж хамгаалж өгснөөрөө улс төрөөс хараат бус ангид байлгах гэсэн санаа юм. Ерөнхий сайдыг парламент нь олонхиороо огцруудгийг эс тооцвол Ерөнхийлөгч, УИХ-ын гишүүн хууль зөрчөөгүй л бол бүрэн эрхээ дуусгавар болгодогтой адил дээрх албан тушаалтнууд хуулийн хамгаалтад ордог, чөлөөлөх цөөхөн нөхцөл байдаг. Тэдгээр нь хувь хүний эрүүл мэндтэй холбоотойгоос бусдаар гэм буруутайг нь шүүх тогтоовол хугацаанаас нь өмнө чөлөөлдөг. Өөр нэг заалт байдаг нь тухайн албан тушаалтан өөрөө хүсэлт гаргавал зургаан жилийн хугацаанаас нь өмнө чөлөөлж болдог. Өөрөө хүсээгүй, гэмт хэрэгт холбогдоогүй бол эдгээр албан тушаалтан хуулийн хамгаалалт дор улс төрөөс ангид ажиллах эрх зүйн орчин Монголд хэдийнэ хэвшжээ.

Гэтэл улс төрөөс хараат бусаар ажиллах учиртай төрийн тэр дундаа төрийн өндөр зарим албан тушаалтны томилгоо Ерөнхийлөгчөөс санал болгож, парламентаараа хэлэлцүүлдэг уламжлалаасаа гажуудаж Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийг бүрдүүлдэг гурван хүний үзэмжээр явуулах хуулийн төслийг парламентаар хэлэлцэж эхлээд байна.

УИХ-д үнэмлэхүй олонхийг бүрдүүлж байгаа МАН-ын гишүүдийн байр сууриас харахад Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай, Прокурорын байгууллагын тухай хууль, Авилгын эсрэг хууль зэрэгт нэмэлт, өөрчлөлт оруулах Ерөнхийлөгчийн хуулийн төслийг “ногоон гэрэл”-ээр батлах бололтой.

Баталсан өдрөөс нь дагаж мөрдөж нэмэлт, өөрчлөлтийг оруулснаар Монголын хууль хяналтын байгууллагын завхрал, томилсон хүндээ үйлчилдэг тогтолцоог хална хэмээн хууль санаачлагчийн зүгээс үзжээ. Монголын хууль хяналтын байгууллагын үйл ажиллагаа гажуудсан нь үнэн үү, үнэн. Томилсон, томилуулсан албан тушаалтан, намдаа зориулж шийдвэр гаргадаг уу, гаргадаг. Гэхдээ нийт массаараа биш ээ.

Энэ тухай улстөрчид хэсэг бүлгийн ашиг сонирхлын хүрээнд шийдвэр гаргадаг гэж шүүмжилж, хардлага явдгаас түүнийг нь баримт, нотолгоотой нэр цохон хариуцлага тооцсон гаргаж ирээд олон нийтийн өмнө хариуцлага тооцсон тохиолдол үгүй. Бараг байхгүй.

Гагцхүү холбогдох хууль тогтоомжид нэмэлт оруулах замаар АТГ, прокурор, шүүх байгууллагын удирдах албан тушаалтны томилгоог Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд гэсэн гурван хүний гарт олонхиороо хүч түрэн аваачихаар болсны ард ямар эрх ашиг нуугдаж байна вэ гэдэг нь асуулт дагуулж эхэллээ.

Үе үеийн Ерөнхийлөгч тангараг өргөж, парламент нь бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж эхлэхдээ хамгийн түрүүнд хуулийн байгууллагын бүтэц рүү гар дүрж, өөрөөр нь өргөдлийг нь өгүүлэн байж төлөөний хүнээ томилуулах жишиг байгаагүй биш байсан. Одоо ч үргэлжилж байна. Харин энэ удаад хуулийн дархлаагүй болгох замаар хүссэн хүнээ томилуулах жишиг тогтох нь.  

Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөс гаргасан зөвлөмжийн дагуу АТГ, прокурор, шүүхийн удирдах албан тушаалтныг томилох чөлөөлнө, тухайн байгууллагаас татгалзсан хариу өгсөн тохиолдолд хөдөлгөөн оруулахгүй гэж зөөллөж буйгаас биш бүрэн зураглалаараа шүүх, шалгах, хянах үүргийг Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд гэсэн гуравхан хүний гарт өгч байгаагаас өөрцгүй биш гэж үү.

Хуульчид түрүүчээсээ үүнийг эсэргүүцэж Үндсэн хуулийн зөрчил болох тухай дуугарч эхэлсэн нь зүгээр нэг акц биш болов уу. Үнэний ортой л шүүмжлэл.

Учир нь, тогтсон уламжлал, дагаж мөрдөж ирсэн хуулийнхаа хүрээнд бус зөвхөн ҮАБЗ-ийг бүрдүүлж байгаа Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдаас хамгийн хараат бусаар ажиллах ёстой байгууллагын удирдлагууд нь “виз” даруулах нь зөв шийдэл мөн үү. Хуулийн дархлаагүй болсон хүн юу хийх вэ.

Бүрэн эрхийнхээ хугацаанд улс төрөөс, хэн нэгнээс ангид байж өөрийнхөөрөө, хуулийн хүрээнд шийдвэр гаргаж чадах уу. Мэдээж чадахгүй. Даргад л үйлчилнэ, тал засна. Албан тушаалдаа очоод зарчмын хүрээнд ажиллаж чадах уу гэдэг эргэлзээтэй. ҮАБЗ-ийн гишүүдэд таалагдахгүй бол хэзээ ч албан тушаалаасаа ховхорч мэдэх учраас шүү дээ.

Эсрэгээрээ өргөдлийг нь өөрөөр нь өгүүлдэг жишиг Үндэсний аюугүй байдлын зөвлөлийн гурван гишүүний гарт шилжсэн болно. Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Л.Оюун-Эрдэний тодотгосноор АТГ, прокурор, шүүх байгууллагад захиалгаар томилсон 40 хүн байгаа гэх. Тийм ч байж болох. Гэхдээ 40-хөн хүнийг албан тушаалаас нь чөлөөлөхийн тулд хууль, шүүхийн байгууллагынхаа дархлааг сулруулах, эрх зүйн шинэчлэлээсээ ухрах шаардлага бидэнд бий юу. Тэгээд ч Ерөнхийлөгч нь даргалдаг, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдыг бүрэлдэхүүндээ багтаасан Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл хууль санаачилдаг, томилгоо хийдэг байгууллага биш. Зөвлөмж гаргах замаар УИХ, Засгийн газартай харьцдаг, шаардлагатай тохиолдолд чиглэл өгдөг газар.

Ерөнхий сайд буюу гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн нь шүүх байгууллагын томилгоонд оролцох нь Үндсэн хуулийн зөрчил болохгүй юу хэмээсэн Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга Д.Лүндээжанцангийн санал оргүй биш ортой л яриа, ханатай үг.

С.Гандөл