2025 оны 09 дүгээр сарын 04-ний өдөр “Монгол Улсын Их Хурлын 2025 оны намрын ээлжит чуулганаар хэлэлцэх асуудлын дараалал тогтоох тухай” Монгол Улсын Их Хурлын даргын 350 дугаар захирамж батлагдсан бөгөөд энэхүү захирамжид тусгагдсан Монгол Усын нэгдсэн тесвийн 2026 оны тесвийн хурээний мэдэгдэл, 2027-2028 оны төсвийн төсөөллийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон Монгол Усын 2026 оны төсвийн тухай, Нийгмийн даатгалын сангийн 2026 оны төсвийн тухай, Эрүүл мэндийн даатгалын сангийн 2026 оны тесвийн тухай, Үндэсний баялгийн сангийн 2026 оны төсвийн тухай хуулийн теслууд болон холбогдох бусад хууль тогтоомжийн төслөөс гадна Хууль зүйн байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээний  9 хуулийн төслийг хэлэлцэхээр баталсан.

Эдгээрээс 3 хуулийн төслийн хэлэлцэх эсэх асуудлыг чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэн дэмжиж, холбогдох ажлын хэсгүүдийг байгуулан ажиллаж байна.

Үүнд:

1.Жагсаал, цуглаан хийх журмын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл /Монгол Улсын Засгийн газраас 2025.01.24-ний өдөр өргөн мэдүүлсэн;/

Засгын газраас өргөн мэдүүлсэн уг хуулийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсгийг Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар байгуулсан ажлын хэсгийн ахлагчаар ... томилогдож, бүрэлдэхүүнд зөвхөн Хууль зүйн байнгын хорооны бус олон Байнгын хорооны гишүүд хамтран ажиллаж байна. Энэхүү төслөөр:

• Жагсаал, цуглаан болон түүний төрөл, хэлбэрүүдийг шинээр томьёолох,
• жагсах, цуглах эрх чөлөөнд үндэслэлгүйгээр хязгаарлалт тавихгүй байх,
• аяндаа үүссэн жагсаал, цуглааны талаарх зохицуулалт,
• жагсаал, цуглаан хийх мэдэгдэл хүргүүлэх, бүртгүүлэх үйл ажиллагаанд дэвшилтэд зохицуулалт бий болгох,
• хууль сахиулах нийтийн дэг журмыг хангах чиг үүрэг бүхий байгууллагаас гүйцэтгэх үйл ажиллагааны хүрээ хязгаарыг тодорхой болгох зэрэг зохицуулалтыг тусгаж хуулийн төслийг боловсруулсан байгаа.

2.Хүний эрх, эрх чөлөөг хангахтай холбоотой зарим хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл /Монгол Улсын Засгийн газраас 2025.01.24-ний өдөр өргөн мэдүүлсэн;/

Өнгөрсөн Намрын чуулганаар Засгийн газраас нийт 11 багц хуулйн төсөл бүхий хүний эрх, эрх чөлөөг хангахтай холбоотой хуулийн төслийг боловсруулан өргөн мэдүүлсэн. Байнгын хорооноос уг хуулийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсгийг Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Баасанжаргалаар ахлуулан байгуулсан байгаа бөгөөд энэ Намрын чуулганаар хэлэлцүүлэн батлахад бэлэн болоод байна. Уг төслүүдийн хувьд:

• Хууль зүйн туслалцааны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл, үүнтэй холбогдуулан Өмгөөллийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл-Монгол Улсын иргэний хууль зүйн туслалцаа авах эрхийг хангах, нийгмийн эмзэг бүлгийн хүмүүст үнэ төлбөргүй үзүүлэх хууль зүйн туслалцааны төрөл, хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, өмгөөлөгчийн нийтэд тустай мэргэжлийн үйл ажиллагааг энэ чиглэлд уялдуулан зохицуулах зохицуулалт бүхий төсөл;
• Эрүүгийн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл Эрүү шүүлт тулгах, хүчээр алга болгох гэмт хэргийн шинжийг олон улсын хүний эрхийн байгууллагын зөвлөмжид нийцүүлэн тодорхой болгох;
• Зөрчлийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл. Баривчлах шийтгэлийг оногдуулахгүй байх этгээдийн хүрээ хязгаарыг иргэдийн зүй ёсны хэрэгцээ шаардлагад нийцүүлэн өргөжүүлэх, хуулийн тусгай ангид заасан зөрчил үйлдсэн этгээдэд оногдуулах баривчлах шийтгэлийг цөөрүүлэх, Улсын Их Хурлаас баталсан зарим хуультай холбогдуулан зөрчилд тооцох үйлдлүүдийг шинээр тусгах  зэрэг зохицуулалт бүхий;
• Зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон Зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуулийг дагаж мөрдөх журмын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай. Зөрчил шалган шийдвэрлэх ажиллагааны шуурхай байдлыг хангах,  хүндрэл, чирэгдлийг багасгах, цахим үйл ажиллагааг нэвтрүүлэх, зарим төрлийн хэргийн харьяаллын алдааг засах зохицуулалт бүхий;
• Монгол Улсын иргэн гадаадад хувийн хэргээр зорчих, цагаачлах тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл-Монгол Улсын иргэнийг Монгол Улсын хилээр гарах эрхийг түдгэлзүүлэх журмыг боловсронгуй болгох, хилийн хориг тавих эрх бүхий байгууллагуудын уялдаа холбоог хангах, сайдын шийдвэрээр зохицуулж байсан хүүхдийг хилээр нэвтрүүлэх журмыг хуулиар зохицуулах зорилготой;
• Төрийн болон албаны нууцын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл-Албаны нууцын тодорхойлолтыг нарийвчлан тодорхойлох, албаны нууцын хүрээ хязгаарыг багасгах, байгууллагын даргын шийдвэрээр албаны нууцад хамааруулж байгаа зохицуулалтыг эргэн харах, иргэдийн мэдээлэл авах эрхийг хязгаарлаж байгааг арилгах зорилгоор боловсруулах;
• Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл-Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцох эрх бүхий хуульчдад олон улсын гэрээ конвенцын ойлголт мэдлэгийг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн арга хэмжээ, уг асуудлыг хуульчийн үргэлжилсэн сургалтын хөтөлбөрт тусгах хөшүүрэг бий болгох зохицуулалт бүхий;
• Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлт, түүний удирдлагын тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай хуулийн төсөл-Монгол Улсын хөгжлийн бодлогын баримт бичгүүдийг боловсруулах шаардлагад хүний эрхийг хангах шалгуур бий болгох зохицуулалт бүхий.

3.Замын хөдөлгөөний аюулгүй байдлын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай болон хамт өргөн мэдүүлэн хуулийн төслүүд /Улсын Их Хурлын гишүүн П.Батчимэг нарын 9 гишүүн 2025.07.03-ны өдөр өргөн мэдүүлсэн, хэлэлцэх эсэх

Хууль зүйн байнгын хороо болон Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаанаар дээрх хуулийн төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэж дэмжсэн бөгөөд Намрын чуулганы Байнгын хорооны анхны хуралдаанаараа дээрх хуулийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсгийг байгуулж, шуурхай хэлэлцэн батлахаар төлөвлөж байна. Уг хуулийн төслийн гол зохицуулалт нь:

• Цахилгаан дугуй /суррон/, цахилгаан скүүтерийн тээврийн хэрэгслийн ангилалыг тодорхой хуульчлах,
• Улсын бүртгэлд бүртгэлжүүлэх,
• Суррон, цахилгаан скүүтерээр замын хөдөлгөөнд оролцогчийн эрх, үүргийг тодорхойлох,
• Хяналтын үзлэг, оношилгоо болон жолоочийн албан журмын даатгалд хамруулдаг болох зэрэг болно.

Харин хууль санаачлагчаас Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлээд байгаа хуулийн төслүүдийн талаар товч танилцуулахад:

1.Цагдаагийн албаны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл /УИХ-ын гишүүн Д.Цогтбаатараас 2025.04.04-ний өдөр өргөн мэдүүлсэн;/

• Энэхүү төслөөр цагдаагийн алба хаагчийн явуулж байгаа үйл ажиллагааны ил тод, нээлттэй байдлыг боловсронгуй болгох зорилтын хүрээнд дуу-дүрсний төхөөрөмжийг цагдаагийн алба хаагч нь иргэнтэй харилцаа үүссэн даруй баталгаажуулж байх, албан тасалгаа болон энгэртээ байнга ашиглах, баримтжуулах, ингэснээр гэмт хэрэг зөрчилд өртөж хохирсон болон холбогдсон, бусад хүний эрх, эрх чөлөөг болон цагдаагийн алба хаагчийн аль алиных нь аюулгүй байдлыг хамгаалах боломжийг нэмэгдүүлнэ гэж үзсэн.

2.Нийтийн албан тушаалтны хууль бус хөрөнгийг иргэний журмаар нэхэмжлэх, нөхөн төлүүлэх тухай хуулийн төсөл /Монгол Улсын Засгийн газраас 2025.05.21-ний өдөр өргөн мэдүүлсэн;/

3.Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагын тогтолцоо, шийдвэр гүйцэтгэгчийн эрх зүйн байдлын тухай /Шинэчилсэн найруулга/ хуулийн төсөл /Монгол Улсын Засгийн газраас 2025.05.27-ны өдөр өргөн мэдүүлсэн;

4.Төлбөрийн чадваргүйдлийн тухай /Шинэчилсэн найруулга/ хуулийн төсөл /Монгол Улсын Засгийн газраас 2025.05.27-ны өдөр өргөн мэдүүлсэн;/

5.Эрүүгийн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл /УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин нараас 2025.05.30-ны өдөр өргөн мэдүүлсэн;/

Хууль зүйн байнгын хороогоор хэлэлцэх бусад асуудал:

Улсын Их Хурлын 2025 оны Намрын чуулганы хугацаанд Хууль зүйн байнгын хороо болон Хүний эрхийн дэд хороо хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавих, нэр дэвшигчийн сонсгол зохион байгуулах хүрээнд дараах асуудлуудыг хэлэлцэн шийдвэрлэхээр байна. Үүнд:

• Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн шүүгч биш гишүүдийн нэр дэвшигчийн сонсгол: Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн шүүгч биш гишүүдийн бүрэн эрхийн хугацаа энэ оны 12 дугаар сард дуусгавар болж байгаатай холбогдуулан 4 нэр дэвшигчийн сонсголыг зохион байгуулах бэлтгэл ханган ажиллаж байна.

Мөн Байнгын хорооны хуралдаанаар хууль, Улсын Их Хурлын тогтоолын хэрэгжилттэй танилцах асуудлыг оруулж, шаардлагатай бол хэлэлцүүлэг, сонсголуудыг зохион байгуулж, холбогдох арга хэмжээ авч ажиллахаар төлөвлөж байна. Тухайлбал,

• Хүний эрхийн төлөв байдлын 23, 24 дүгээр илтгэлийг Улсын Их Хурлаар хэлэлцсэнтэй холбогдуулан авах зарим арга хэмжээний тухай Улсын Их хурлын тогтоолуудын хэрэгжил;
• 2023 оны Намрын чуулганы хугацаанд хэлэлцэн баталсан Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн хэрэгжилт;
• 2023 оны Намрын чуулганы хугацаанд хэлэлцэн баталсан Шүүх эрх мэдлийн хөгжлийн бодлого батлах тухай Улсын Их Хурлын тогтоолын хэрэгжилт;
• 2024 оны Хаврын чуулганы хугацаанд хэлэлцэн баталсан Шүүхийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн хэрэгжилт;
• 2024 оны Хаврын чуулганы хугацаанд хэлэлцэн баталсан Шүүх байгуулах тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/ -ийн хэрэгжилт;
• Монгол Усын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийн 15 дугаар зүйлийн 15.1.15-д заасан "Олон Усын гэрээний тухай хуулийн 8.1.1-д заасан олон улсын гэрээний биелэлтийн талаарх Засгийн газрын тайлан";
• Монгол Усын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийн 15 дугаар зүйлийн 15.1.16-д заасан "Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах талаарх хууль тогтоомжийн биелэлтийн төлөв байдал, жендэрийн ялгаварлан гадуурхалттай холбоотой гомдлын хянан шийдвэрлэлтийн талаарх Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын илтгэл болон жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах хууль тогтоомжийн биелэлт , үр дунгийн талаарх Засгийн газрын тайлан ";
• Хууль зүйн байнгын хорооноос байгуулсан “Эрүү шүүлт тулгах гэмт хэргийн хохирогчийг хамгаалах, зөрчигдсөн эрхийг сэргээх, эрүүл мэнд, нийгэм, сэтгэл зүй, эд хөрөнгийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэх, нөхөн төлбөр олгох талаар судалж, санал дүгнэлт гаргах, шаардлагатай бол хохирол барагдуулах үйл ажиллагааны тухай хууль тогтоомжийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг”-ийн явцтай танилцах, үйл ажиллагааг эрчимжүүлж, шаардлагатай арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэхээр тус тус ажиллаж байна.