УИХ-ын чуулганаар Иргэдийн тэтгэвэр барьцаалсан зээлийн төлбөрийг төрөөс нэг удаа төлөх тухай хуулийг баталсантай холбогдуулан гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлсэнгүй хэмээн ОУВС-аас мэдэгдэж буй. Уг үйл явдалтай зэрэгцэн төгрөгийн ханш суларсаар 2016 онд 2147 төгрөгтэй тэнцэж байсан ам.долларын ханш өдгөө 3000 төгрөгт хүрэхэд ойрхон байна. Зарим эдийн засагчдын үзэж байгаагаар ам.долларын ханш бонд босгох сургаар буюу бонд босгохын өмнө болон дараа гэж хоёр удаа чангарна. Төсвийн үрэлгэн байдал, хэт их тэлэлт, популист амлалтаас үүдэн эдийн засаг 2020 оны хагаст гэхэд хүнд нөхцөл байдалд хүрнэ. Магадгүй ОУВС-ийн тавих гэрээний нөхцөл чангарч, эртнээс бэлдэхгүй бол байдал хүндэрч мэдэхээр байгааг анхааруулж байгаа юм. Ингээд уг асуудлаар Монголбанкны Олон нийтийн боловсрол, мэдээллийн төвийн ахлах эдийн засагч Н.Батжинтай ярилцлаа.

-Иргэдийн тэтгэвэр барьцаалсан зээлийн төлбөрийг төрөөс нэг удаа төлөх тухай хуулийг баталсантай холбогдуулан төгрөгийн ханш 20 орчим төгрөгөөр буурсан талаар эдийн засагчид тайлбарлаж байна. Энэ хэр бодит тоо вэ. Төгрөгийн ханшийг барих талаар Монголбанкнаас ямар арга хэмжээ авч ажиллаж байна вэ?

-Он гарсаар төгрөгийн ханш ам.долларын эсрэг найман төгрөг, юанийн эсрэг зургаан төгрөгөөр сулраад байна. Өнөөдрийн байдлаар Монголбанкны зарласан ам.долларын ханш 2742 төгрөг, юань 398 төгрөгтэй байна. Тэтгэврийн зээлийг тэглэх талаар хууль нь батлагдан гарсан боловч хэрэгжилт нь ямар зарчмаар байхыг эцсийн байдлаар тогтоогүй байна. Тэгэхээр үр нөлөө нь гараагүй гэсэн үг. Үр нөлөө нь гараагүй учраас иргэдийн хүлээлт нөлөөлж магадгүй байна. Ханшийн сүүлийн үеийн хөдөлгөөнийг анзаарахад ам.долларын эсрэг төгрөгийн ханш өнгөрсөн онд 3.4 хувь буурсан. Энэ нь FATF-ийн “Саарал жагсаалт”-тай холбоотой. Гэхдээ манай улс “Саарал жагсаалт”-д багтсан ч харилцаагаа тасалсан банк, санхүүгийн байгууллага байхгүй. Мөн дээр хэлсэнчлэн валютын ханш өснө гэсэн  иргэдийн хүлээлтийн нөлөө их байна. Үүнд голлон нөлөөлж байгаа зүйл нь иргэдийн итгэлийг хүлээсэн нөлөө бүхий эдийн засагчид валютын ханш 5000 төгрөгт хүрнэ гэж мэдэгдэл хийх болсонтой холбоотой.

Уг нь валютын ханшны суурь болох гадаад валютын нөөц дөрвөн тэрбум ам.долларт хүрсэн. Төлбөрийн тэнцэл 162 сая ам.долларын ашигтай гарч байгаагаас гадна оны дараа Дэлхийн банкны 100 сая ам.доллар болон Азийн хөгжлийн банкны санхүүжилт хийгдэнэ. Дан ганц улс орны санхүүжилтээс гадна арилжааны банк валют татаж, Монгол руу орж ирэх валютын нөөц нэмэгдэж байгаа.

Гэтэл иргэд бодит хэрэгцээ байхгүй үед төгрөгийн хадгаламжаа ам.доллар руу шилжүүлэх эсвэл их хэмжээний ам.доллар худалдан авч байгаа нь эргээд эрсдэл үүсгэж байна.

Энэ тал дээр Монголбанкнаас урт хугацаанд болон гадаад валютын нөөцөө нэмэгдүүлэх чиглэлээр ажиллаж байна. Гэхдээ Монголбанкны зүгээс хийж болох алхам хязгаарлагдмал байдаг. Нөгөөтээгүүр, богино хугацаанд Монгол Улс удирдлагатай хөгжих ханшийн дэглэмтэй гэдэг утгаар өөрчлөлтийг зөвшөөрдөг. Гэхдээ богино хугацааны өөрчлөлтийг банк хоорондын захад оролцож нөлөөлдөггүй. Мөн Монголбанкнаас нөлөөлөхгүй нэг хүчин зүйл нь гадаад худалдааны бодлого, төлбөрийн тэнцлийн нөлөөлөл байдаг. Гадаад худалдааны бодлогоос гадна тууштай хэрэгжүүлэх хөрөнгө оруулалтын бодлого дутагдаж байна. Монгол руу мөнгө орж ирсэн ч буцаад гарчхаад байна. Тухайлбал, 2012 онд төлбөрийн тэнцэл дөрвөн тэрбум ам.долларт хүрсэн ч валют мөн л буцаад гарсан.

-Гол шалтгаан нь юунд байна вэ?

-Манай улс хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг дааж чадахгүй байгаатай холбоотой. Ялангуяа, тэтгэврийн зээлийн асуудалтай холбоотойгоор ОУВС-ийн хөтөлбөр хугацаанаасаа өмнө зогсонги байдалд орох эргэлзээтэй нөхцөл байдал үргэлжлэх вий гэж хөрөнгө оруулагчид эмээж эхэлнэ. Тэд Монгол Улс хэлсэндээ хүрдэггүй юм байна гэж хэлнэ шүү дээ. Өнөөдөр хятад улсын валют нэмэгдэж байгаа нь цагаан сар дөхсөн учраас импорт нэмэгдэж, юанийн эрэлт бий болж байгаатай холбоотой.  

-ОУВС-ийн үлдсэн санхүүжилт зогсох эрсдэлтэй гэж эдийн засагчид үзэж байна. Хэрэв зогсвол энэ хэмжээгээр валютын урсгал буурна гэсэн үг. Хөтөлбөр зогслоо гэхэд манай улсад ямар нөлөө үзүүлэх бол. Судлаачийн хувьд та юу гэж харж байна вэ?

-Эрсдэл шууд үүсэхгүй. Бид 2021 оноос эхлэн гадаад өр төлбөрийн үндсэн төлөлтүүдээ хийж эхэлнэ. Одоогийн байдлаар хүүгээ төлөөд ямар нэгэн асуудалгүй явж байгаа ч ирэх оноос эхлэх гадаад өр төлбөрүүдийн төлөлтүүдийн заримыг төлнө. Бүгдийг нь шууд төлөх боломж алга байна. Учир нь энэ хэмжээгээр гадаад валютын нөөцийн эрсдэл үүснэ. Тиймээс хэрхэн хүндрэлгүйгээр санхүүжүүлэх, урт хугацаатай бонд босгох уу гэдэг асуудал үүсэх байх.

Хэрэв гадаад хөрөнгө оруулагчид манай улсад итгэхээ больж эхэлбэл бага хүүтэй урт хугацааны зээл босгоход эргэлзээтэй болно. Үүнээс эмээж байна.

 2019 онд эдийн засаг харьцангуй тогтвортой, өсөлттэй байсан. Цаашид ямар байх эсэх нь улстөрийн нөлөөллөөс хамаарна.

-Манай улсыг гадаад өр төлбөрөө төлөх чадамжгүй гэж үзэж байгаа юм байна лээ. Судлаачдын зүгээс өрийг өрөөр дарахаас өөр сонголтгүй болсон гэж ярьж байна?

-Гадаад валютын нөөц дөрвөн тэрбум ам.долларт хүрсэн учраас зарим зээлээ төлж болно. Гэхдээ бүгдийг нь төлөх хүндрэлтэй. 2021 оноос эхлээд төлөлтүүдээ бага багаар хийж болох ч олон улсын зах зээл дээр бондуудыг төлөх гэж яарах нь зөв шийдэл биш гэж үздэг. Учир нь эдийн засаг нь сэргэлттэй байгаа нөхцөлд өмнө авсан зээлээ илүү хямд хүү амласан бонд гарвал зардал нь дагаад урт хугацаанд эрсдэл багатай болчхож байгаа юм. Тиймээс заавал төлнө гэдэг ойлголт зөв алхам биш. Харин нөөцийн удирдлагын эрсдэлийн үнэлгээ хийж, хөрөнгийн удирдлагын зарчмаар явах нь зүйтэй. Үүнд Монголбанкнаас судалгаа, аргазүйн чиглэлээр дэмжлэг үзүүлдэг.  

-Бонд босгохын өмнө болон дараа гээд хоёр удаа төгрөгийн ханш сулрах эрсдэлтэй байдаг гэсэн. Тэтгэврийн зээлийг тэлэхтэй холбогдуулан бонд босгох яриа гарахад төгрөгийн ханш суларлаа. Цаашид ямар байх бол?

-Санхүүгийн зах зээлд ямар нэгэн юманд өөрчлөлт орох үед заавал тохируулга хийгддэг. Хэт хурдтай өсвөл тохируулга хийж, бууруулах эсвэл хүчтэй буулгавал өсгөх дүр зураг ажиглагддаг. Одоогийн байдлаар дээр дурдсанчлан суурь эрсдэл байхгүй. Манай улс руу урсах валютын урсгал тогтмол байгаа. Алтны үнэ өсч, нүүрсний үнэ харьцангуй тогтвортой, зэсийн үнэ бага зэрэг буурсан ч цаашид тогтвортой байх дүр зураг харагдаж байна. Мөн АНУ болон БНХАУ-ын худалдааны дайн шийдэлд хүрлээ. Улмаар түүхий эдийн үнэд эерэг нөлөө үзүүлнэ гэж харж байна. Учир нь хятадын худалдан авалт нэмэгдэнэ гэсэн үг. Эдийн засагт цочроо өгөх нөхцөл байдал харьцангүй бага. Монголбанкны зүгээс FATF-ийн “Саарал жагсаалт”-аас гарахаар зургаан үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлж ажиллаж байна.

-Өнгөрсөн онд эдийн засаг өсөлттэй гарсан нь дэлхийн зах зээл дээр уул уурхайн үнэ өссөн хийгээд ОУВС-ийн хөтөлбөрт хамрагдсанаар эерэг дүн үзүүлсэн гэж ярьж байна. Гэвч энэ онд уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ буурч магадгүй гэсэн дүр зурагтай байгаа гэсэн. Үүнийг дагаад эдийн засагт нөлөө үзүүлэхгүй юу?

-Алтны үнэ харьцангуй тогтвортой байна гэж харж байгаа. Учир нь Иран болон АНУ-ын үүссэн нөхцөл байдлаас үүдэн алтны үнэ улам чангарах хандлагатай байна. Харин  зэс, нүүрсний үнийн хувьд урьд хөршийн худалдан авалтаас хамаарч байна. БНХАУ байгальд ээлтэй эрчим хүчний чиглэл рүү хандана гэж нүүрсний цахилгаан станцуудаа өнгөрсөн онд хааж байсан бол хэдэн сарын өмнөөс эхлэн буцааж нээсэн. Тиймээс нүүрсний үнэ тогтвортой байх төлөв бий. Эдийн засаг 2020 онд 5.9 орчим хувийн өсөлттэй байх төсөөлөлтэй байна.

-Монголбанк өнгөрсөн онд -1.8 их наяд төгрөгийн алдагдалтай гарсан. Ийм нөхцөлд Салхитын мөнгөний ордын үнэт металлыг өөрийн чадамжаар худалдан авах боломж бололцоо бий юу?

-Монголбанкны хуримтлагдсан алдагдал буюу эздийн өмчийн алдагдал 2012-2016 оны хооронд үнэ тогтворжуулах сайн нэртэй хөтөлбөр хэрэгжүүлсэн нь эргээд алдагдлыг нэмэгдүүлж эхэлсэн. Монголбанкнаас ипотекийн санхүүжилтийг гаргаж байгаа нь ч тэр нь өөрөө Монголбанкны баланс дээр суудаг учраас энэ алдагдлыг үүсгэж байна. Тухайлбал, ипотекийн зээлийн 4.4 тэрбум төгрөг Монголбанкны баланс дээр бий. Хэрэв ипотекийн зээлийг хасчихвал тэр баланс дээр байхгүй болчихно гэсэн үг. Сүүлийн үед дээрх алдагдлыг бууруулахаар ажиллаж, -1.2 их наяд төгрөг рүү бууруулсан. Салхитын мөнгөний ордны хувьд Монголбанк зөвхөн худалдан авах гэрээтэй. Гэрээнд Монгол Улсын алт, мөнгөний худалдан авалтыг голлон Монголбанк дээр хийнэ гэсэн. Цаашид Салхитын мөнгөний орд хэрхэх нь биднээс хамаарахгүй. Мөнгөний нийлүүлэлт хийвэл бидний зүгээс худалдан авалт хийнэ. Бонд босгох санхүүжилтийн схем нь ямар байх талаар судалгааны түвшинд явж байгаа.

-Ам.долларын ханшийг тогтвортой байлгах, бууруулах боломж бий юу?

-Ам.долларын ханшийг манай улс шиг импортлогч оронд бууруулах нь эерэг мэт боловч буурахаараа худалдан авалтыг нэмэгдүүлдэг. Тиймээс ханш тогтвортой байх нь илүү чухал. Эдийн засагчид ч үүн дээр санал нийлдэг. Эрсдэл багатай гэсэн үг.

-Уг нь 2006 онд 1220 төгрөг байсан ам.долларыг 2007 онд 1170 төгрөг болгон бууруулж байсан. Тухайн үед ямар нэгэн нөлөөлөл гараагүй гэж судлаачид үздэг юм байна лээ?

-Монголбанкнаас интервенц хийж байгаа. Банк хоорондын зах руу валют нийлүүлэгдэж байгаа гэдэг нь банкны нөөцөөс валют гарч байгаа гэсэн үг. Тухайн үед эсрэгээрээ Монголбанк руу ам.доллар орж байсан үе. Жишээлбэл, 2007 онд төлбөрийн тэнцэл нэг тэрбум ам.долларын ашигтай гарсан. Үүнийг дагаад банкуудад валютын илүүдэл үүссэн. Валютаа байлгаад байхаар ханш нь буурч, алдагдал хүлээх гээд байсан учраас Монголбанк руу урсгаж байсан гэсэн үг.

-Валютын нөөц цаашид ч өсөх хандлагатай байгааг зарим эдийн засагчид хэлсэн. Ийм мэдээлэл авсан иргэд валют их хэмжээгээр худалдан авах сонирхол нэмэгдэх нь ойлгомжтой. Үүнийг дагаад төгрөгийн ханш сулрах талтай. Бид ийм эрсдэлээс хэрхэн сэргийлэх ёстой юм бэ?

-Бонд босголоо гээд шууд валют өснө гэж байхгүй. Дам нөлөө байх ч одоогоор нөлөөлөх боломжгүй. Тухайлбал, өнөөдөр бодлогын хүүндээ өөрчлөлт оруулбал дор хаяж жилийн дараа нөлөө нь гардаг. Үүнтэй адил нөлөөлөх хугацаа нь алдагдалтай байдаг юм.

Б.Лхам