Эдийн заёаг судлаач, доктор, профессор Л.Оюунтай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-COVID-9 халдварын улмаас манай улсын эдийн засаг саарч байна. Үүний улмаас иргэдийн бодит орлого хумигдаж, банкны зээлээ төлж чадахгүйд хүрэх нөхцөл байдал үүссэн учраас зээлийн үндсэн төлөлт болон хүү төлөх хугацааг гурван сараар хойшлуулах шийдвэрийг Засгийн газраас гаргасан. Энэ нь үнэхээр аж ахуйн нэгжид бодитой дэмжлэг болж чадах болов уу?

-“Нүглийн нүдийг гурилаар хуурна” гэгч л болж байна. Хожим “Анхаараагүй биш анхаарсан” гэж ам таглах байх. Зээлийн хүү болон зээлийн үндсэн төлөлтийг гурван сараар хойшлуулж, зээлийн ангилалд өөрчлөлт оруулахгүй гэдэг бол бодит тусламж биш. Бодит тусламж хүнд үеийг даван туулахад нь дэмжлэг болох тусламжийг хэлнэ.

Би нэг жишээ хэлье. 2009 оны хямралын үед АНУ-д олон үйлдвэр хаагдаж, олон хүн ажилгүй, орлогогүй болсон. Бараа, бүтээгдэхүүн борлогдохгүй болохоор компаниуд орлогогүй болж дагаад ажилчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрсэн. Тиймээс автомашины үйлдвэрлэдэг компанид Засгийн газраас 400  тэрбум орчим ам.долларын дэмжлэг үзүүлж ажилчдаа халахгүй байх нөхцлийг бүрдүүлж өгсөн юм. Ажилчид машинаа үйлдвэрлэж, цалингаа авсан. Ажилчид орлоготой болсон болохоор хэрэглээний зүйлсээ худалдан авах замаар дараа дараагийн үйлдвэрүүдийн орлого бий болгосон. Тэд орлоготой учраас машин худалдан авах замаар Америкийн эдийн засаг нь хямралаас гарч байсан түүхтэй.

Энэ бол бодит тусламж, энэ бол дэмжлэг. Иймэрхүү туламжийг короновируст нэрвэгдээд байгаа улс орнууд одоо үзүүлж байна. Италид ипотекийн зээлд хөнгөлөлт үзүүлж, Герман улс жижиг бизнесүүдэд хязгааргүй хэмжээгээр зээл олгож, АНУ-д бонд гаргаж байна, бэлэн мөнгө тарааж, гол бизнесийн салбарт татаас олгож байна. Мөн Францад бизнесүүдээ ашиглалтын зардлаас чөлөөлж, БНСУ-д 39 тэрбум ам.долларын бизнесийн хүүгүй зээл олгож байна. Энэ бол бодит дэмжлэг.

-Манай улсад бодит дэмжлэг гэхээр яг ямар арга хэмжээ авах ёстой юм бэ. Аж ахуйн нэгжид татаас өгөх замаар санхүүгийн дэмжлэг үзүүлнэ гэвэл, компаниуад тодорхой шаардлага тавих ёстой болно. Ямар шалгуур тавих бэ, тэр шалгуурын нь хангах компани хэр олон бэ гэдгээс эхлээд олон асуудал үүсэх байх?

-Засгийн газраас бизнесийг дэмжих бодитой арга хэмжээ авах хэрэгтэй. Ийм боломж ч байна. Манайд өнөөдөр Төрийн банк, Хөгжлийн банк гээд Засгийн газрын мэдлийн хоёр банк байна. Эдгээрээр дамжуулж бодлогоо хэрэгжүүлж чадна. Хувийн арилжааны банкуудыг гуйгаад байх хэрэггүй. Тэд өөрсдөө ямар бодлого барихаа мэднэ.

Үүнээс гадна Монголбанк бодлогын зээл гаргаж болно. Бодлогын зээл ямар үр ашигтайг бид барилгын салбар дээр харсан. Барилгын компаниудад жилийн таван хувийн хүүтэй зээл өгч орон сууц бариулаад, худалдан авагчдад жилийн найман хувийн хүүтэй ипотекийн зээл өгсний үр дүнд барилгын салбарын өсөлт мэдэгдэхүйц сайжирсан. Бодлогын зээлээр бизнесийг дэмжих зам байна. Бодлогын зээлийн хүү, хугацаа, хэмжээгээр дамжуулан аж ахуйн нэгжүүдийг банкуудаар дэмжүүлж болно.

Татвар, татаасаар дамжуулж дэмжиж болно. Энэ бүгдийг хэрэгжүүлэхдээ сайн ажиллаж байсан, үнэхээр энэ давагдашгүй хүчин зүйлээс болж хүнд байдалд орсон аж ахуйн нэгжийг олж дэмжих хэрэгтэй. ААН босоод ирвэл ажилчид нь цалинтай болж, зээлүүдээ төлж чадна шүү дээ. Аж ахуйн нэгжүүд ч  санаачлагатай, шинийг эрэлхийлж ажиллах хэрэгтэй. Яаж дэмжих бол гээд суугаад байж болохгүй.

Санаачилсан шинэ зүйлсийг нь санхүүжүүлэх дэмжлэг өгдөг байх нь зөв санагдаж байна.

-Монголын Банкны холбооноос ирүүлсэн саналыг Санхүүгийн тогтвортой байдлын зөвлөл хэлэлцэж, зээл төлөлтийг хойшлуулах саналд нэгдсэн гэж Засгийн газрын хуралдаанаас мэдэгдсэн. Банкууд ийм арга хэмжээ авах боломжтой болоод ингэж шийдсэн юм болов уу. Эсвэл Засгийн газрын шахалт дарамтад орчихов уу. Та юу гэж бодож байна вэ?

-Зээл болон хүүний төлбөрийг гурван сараар хойшлуулахад арилжааны банкуудад онцын эрсдэл үүсгэхгүй. Банкууд угаасаа төлбөрийн чадварыг хангах төлбөр түргэн гүйцэтгэх шалгуур үзүүлэлт хангаж ажилладаг. Тиймээс дарамталсан, дарамтлуулсан зүйл байхгүй байх.

-Банкны холбооноос арилжааны банкуудаа мөнгөжүүлчих. Тэгвэл ямар л бол ямар арга хэмжээ авахад бэлэн байна гэсэн. Ийм арга хэрэгжүүлбэл хэр өгөөжтэй байх бол?

-Би тэгж бодохгүй байна. Засгийн газарт мөнгө байгаа бол өөрийн мэдлийн хоёр банкаараа дамжуулах хэрэгтэй. Юуны төлөө өөрийн мэдлийн банктай байдаг юм бэ.  Хятад улс төрийн өмчит банкаараа дамжуулж зээлийн хүүг бууруулж, гол салбаруудаа санхүүжүүлж байдаг. Ганцхан хятад биш, дэлхийн олон оронд төрийн төрөлжсөн банк төрийн бодлогыг хэрэгжүүлдэг. Арилжааны банкууд хүсвэл дээрх хоёр банкнаас зээл авч болох юм. Энэхүү зээл нь зориулалаараа цаашид олгогдож байгаа эсэх болон үр дүн нь ямар байгааг шалгахад ч хялбар байх болно.

-Монголбанк бодлогын хүүг буулгасан. Бодлогын хүүгийн бууралт эдийн засагт яаж нөлөөлөх вэ?

-Монгол банк бодлогын хүүг бууруулбал арилжааны банкууд төв банкны үнэт цаасны хүүг “голоод” Монголбанкны үнэт цаас авахгүй харин зээл олгож, зээлийн хүүний орлого олох бодлого барина гэж хүлээж байгаа юм. Бодлогын хүү буурлаа гээд арилжааны банк зээл олголтоо нэмэх эсэх нь тодорхойгүй. Тэр тусмаа бодлогын хүү нэгхэн хуваарь буурууллаа. Энэ бууралт эдийн засаг үзүүлэх нөлөө тодорхойгүй байна. Өөрөөр хэлбэл харагдахгүй байна.  

-Нэгхэн хувь гэж голоод байгаа юм аа даа?

-Тийм. Банкууд үүнийг тоохгүй, эрсдэл бага гэдгээр нь төв банкны үнэт цаасыг илүүдэл нөөцөөрөө худалдан авах болов уу. Гадны орнууд бодлогын хүүгээ бүтэн 3-5 хувиар бууруулж байна. Энэ чинь л банкуудыг зээл олгоход түлхэх ёстой юм шүү дээ. Тиймээс яг үнэндээ арилжааны банкуудаас их зүйл хүлээгээд хэрэггүй байх. Тэд ч гэсэн хувийн, ашгийн төлөө бизнес хийж байгаа аж ахуйн нэгж шүү дээ. Гэхдээ зөвхөн өөрийгөө бодоод харилцагчдаа хүнд байдалд оруулбал эргээд өөрөө хүнд байдалд орно. Энэ бол цаг хугацааны л асуудал. Зээлдэгчдээ дэмжвэл эргээд өөрт нь хэрэгтэй. Тэгээд ч компанийн нийгмийн хариуцлага байх ёстой. Улс хөгжиж байж, ААН хөгжиж байж тэд ч хөгжинө. 

-Та арилжааны банкууд санаачлагагүй байна гэж хэлэх гээд байна уу? 

-Ер нь бол тийм. Банкны хүрээн дэх өрсөлдөөн, өрсөлдөөнийн хүч хэр зэрэг байгаа нь харагдаж байна. Банкны зах дээр дөрвөн банк нийт зээл, нийт хадгаламжийн дийлэнх хувийг эзэлж байна. Би хэлсэн шүү дээ. ААН, комданиуд   арилжааны банк алин ч бай, одоо л хөдөлдөг цаг. Харилцагч татах, хүчирхэгжих боломж банкуудад гарч ирж байна. Энэ бол боломж.

-Сангийн сайд төсөвт тодотгол хийхгүй гэдгийг албан ёсоор мэдэгдсэн. Тэгвэл зарим эдийн засагчид үүний эсрэг байр суурьтай байна лээ. Таны хувьд?

-Би гэсэн төсөвт тодотгол хийх ёстой гэсэн байр суурьтай байгаа. Төсөвт тодотгол хийхгүй, бид чадна гэж Сангийн сайд хэлсэн. Гэхдээ үүнд итгэхгүй байна. Хэрвээ үнэн юм бол нөгөө айхтар нэртэй сангуудад хэдэн төгрөг байгааг хэлэх хэрэгтэй. Сонгуульд зориулж худлаа гүрийж байгаа юм биш биз гэж яг үнэндээ хардаж байна.

-Засгийн газар тэгээд яаж ажилласан нь дээр юм бэ?

-ЭМЯ, УОК, хилийн цэрэг, цагдаа зэрэг холбогдох газрууд коронотой тэмцэхдээ эрдэмтэдээ сонсоод юм журмаар нь ажиллаж байна. Үүнийг нь Засгийн газар маш сайн дэмжиж байна. Яг үүн шиг Засгийн газраас сэтгэл гаргаж, яамд, агентлагуудаа дайчилж ажиллах хэрэгтэй. Жишээлбэл, эдийн засгийн уналтын эсрэг арга хэмжээ авахдаа судлаач, эдийн засагчдын үгийг сонсож, тэдэнтэй хамтарч ажиллабал эдийн засаг уналтад орохгүй байж болно. 1990-ээд онд лангуу яаж хоосорч байлаа. Одоо бол өөрсдийгөө ямар нэг хэмжээгээр хангахтайгаа болсон. Бид хэзээ, юу хийх хэрэгтэй нь одоо харагдаж байна. Коронагийн тахлын улмаас зөвхөн манай улс ч биш, дэлхий нийт тэр чигээрээ өөрчлөгдөх болно.

-Зээлийн эргэн төлөлтийн хугацааг хойшлуулсан шийдвэр хадгаламж зээлийн хоршоо, банк бус санхүүгийн байгууллагад ч мөн хамааралтай. Эдгээр аж ахуйн нэгж нь системийн нийт зээлийн 7.4 хувьд үйл ажиллагаа явуулдаг. Коронагийн дэгдэлттэй холбогдуулан ихэнх аж ахуйн нэгжүүд шимтгэл, хураамаа тэглэсэн байна лээ. Тэдний үйл ажиллагаа доголдохгүй гэх ямар баталгаа байгаа вэ?

-Би дээр өрсөлөөний тухай дурьдсан. Банк болон банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршооны хоорондох өрсөлдөөн өнөөдөр сул байна. Ер банкны салбарын сул хөгжлийн үзүүлэлтүүд нь ББСБ-ын хөгжил харуулдаг. Тэд банкны сул тал дээр амьдардаг. Жишээ нь арилжааны банк хэрэглээний зээлийг хумихад л ББСБ-ын хэрэглээний зээл өсдөг. Арилжааны банкнаас илүү “таагүй” нөхцлөөр хүмүүс зээл аваад байна гэдэг нь банкны зах зээл дээр өрсөлдөөн бага байгааг харуулж байгаа юм. Зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоонд ББСБ-ууд нь нийгмийн өөрчлөлтөд хамгийн мэдрэмжтэй, нийгмийн хөгжлийг дагаад өөрчлөгдөж байгаа санхүүгийн хэрэгцээг хангаж ажилладаг давуу талтай байдаг юм билээ. Санхүүгийн байгууллага бүр харилцагчийн төлөө өрсөлддөг. Харилцагчтай байж л санхүүгийн зуучлагчийн үүргээ гүйцэтгэдэг. Арилжааны банк өөрийн харилцагчаа банк бус санхүүгийн байгууллагад бодлогоор “найр” тавьж өгсөн нь нэг гажуудал. 

-Эдгээр аж ахуйн нэгжид санхүүгийн хүндрэлээс хамгаалсан ямар механизм үйлчилдэг юм бол. Хэрвээ эдийн засгийн сааралт энэ хэвээрээ байвал арилжааны банкнаас урьтаад банк бус санхүүгийн байгууллагын үйл ажиллагаа доголдож эхлэх юм шиг? 

-Харьцангуй өндөр хүүтэй нь эхлээд дампуурна. Өндөр хүү нь зээлсэн мөнгөний үр ашгийг бууруулах тулд зээлдэгчдэд орлого, ашиг авах боломжийг, тэгээд зээлээ төлөх боломжийг бууруулна. Банкнаас бусад санхүүгийн байгууллагууд Санхүүгийн зохицуулах хороонд харъяалагддаг. Тэдгээрийн үйл ажиллагааг зохицуулдаг хууль, дүрэм, журам бий. Банкны үйл ажиллагааг зохиулдаг шиг тэдний шалгуур үзүүлэлтүүд ч бий. Эдийн засаг, бизнесийн хямрал санхүүгийн байгууллагыг араасаа чирдэг. Санхүүгийн байгууллагууд хямралаас сэргийлэхийн тулд харилцагчдаа чадлаараа дэмжих хэрэгтэй. Энэ холбоог ойлгохгүй зөвхөн хувиа бодож ажиллавал үнэхээр харамсалтай зүйл болох болно.

Г.Нацаг-Эрдэнэ