УИХ-ын гишүүн О.Баасанхүүтэй цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудал ямар учраас хойшлогдсон юм бол?

-Гацсан шалтгаан нь алт олборлогчдын лоббитой холбоотой байх. Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улс ядуу байгаа нь уул, уурхай байгалийн баялгийн тэгш бус хуваарилалтаас үүдэлтэй. Тэгш хуваарилалт хийе гэвэл олон улсын жишгээр баялгийн сан байгуулах эсвэл татвараа зөв зохистой авч ард түмэндээ хуваарилах ёстой.

Монгол Улсад 1996 оноос Алт хөтөлбөр хэрэгжсэн. Хууль хэрэгжиж эхэлснээс хойш эргээд харахад цөөн хэдхэн гэр бүл л баяжиж. Х.Баттулга, У.Хүрэлсүх, өмнө нь АМГТГ-ын даргаар ажиллаж байсан, одоо УИХ-ын гишүүн Л.Болд нар байгалийн баялгийн тухай их ярьж байна. Бид 30 жил энэ тухай ярилаа шүү дээ. Одоо бодитой болгомоор байна.

Жишээлбэл, алтны татварын 2.5 хувийг Ардчилсан нам санаачилсан. Татварыг 2.5 хувь хүртэл буулгавал улсад тушаах алтны хэмжээ нь эрс нэмэгдэнэ гэж төлөвлөсөн ч 20 мянган тонноос хэтэрсэнгүй. Алт тушаадаг компаниуд нь л өгч байна. Тиймээс алтны 2.5 хувийн татварыг хүчингүй болгоод тав хүртэлх хувь болгоё гэхээр хуулиа татаад зугтчихсан. Сүүлийн үед Ерөнхий сайдад хайр зарлаад байгаа “Монголын алт үйлдвэрлэгчдийн холбоо” төрийн бус байгууллагын ерөнхийлөгч Т.Ганболд гэж хүн бий. Хууль гацсан шалтгаан нь үүнтэй холбоотой л гэж боддог.

Уг нь Т.Ганболдыг шударга ёсны төлөө тэмцэж, авлигын хэргийг илчлээд явж байгааг нь дэмждэг. Гэхдээ алтны татварыг таван хувь, арван хувь болгох асуудалд үгээ хэлж, дуугарах хэрэгтэй. Шударга байна гэж үүнийг хэлнэ үү гэхээс бусдад алдсан мөнгө, бизнесийнхээ төлөө явбал хувийн ашиг сонирхолтой гэж харагдана шүү дээ.

-Энэ сарын 1-нээс алтны 2.5 хувийн татвар хүчингүй болсон. Ингэхээр хуучин зохицуулалтаараа таван хувийн татвартай болно гэсэн үг үү. Эсвэл иргэдийн хэлээд байгаа шиг ямар ч зохицуулалтгүй болох юм уу?

-Аль аль нь хүчингүй гэсэн үг. Алтны компаниуд татвар төлөхгүй гэдэг хандлагатай байгаа. Яг үнэндээ Их хурлын даргыг солино, огцруулна гэж зодолдож байх хооронд алтны компаниуд татвараас зугтаж, ашиг олж байна. Өөрөөр хэлбэл, энэ сарын 1-нээс 2.5 хувийн татварын зохицуулалт байхгүй болсон. Үүнээс урьтаж өмнөх таван хувийн зохицуулалтаар явах уу эсвэл өөрчлөлт оруулах уу гэдгийг чуулганаар шийдэх ёстой байтал нэр бүхий гишүүд чуулганыг бойтлочихсон. Ингэхээр хэзээ хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, татварын хувийг тогтооно. Тэр болтлох хугацаанд алтны компаниуд татвар төлөхгүйгээр зугтаах нөхцөл бий болчихоод байна. Нэгэнт хуулийн зохицуулалт байхгүй юм чинь татвар төлөхгүй гээд гүрийчихвэл бид яаач чадахгүй. Тиймээс энэ асуудлыг хурдан тодорхой болгох хэрэгтэй.

-Уг нь Монголбанкнаас мэдээллэснээр алтны татвар 2.5 хувьд хүрснээр сүүлийн жилүүдэд тушаах алтны хэмжээ эрс нэмэгдэж, дагаад ашиг нэмэгдсэн гэсэн шүү дээ?

-Үндэслэл нь нэг л зүйлд бий. Алтны татвараа багасахгүй бол Монголбанкинд тушаахаа болиод, хууль бусаар алтаа гаргана гэдгээс л сэрэмжилсэн хэрэг.

Гэхдээ Монгол Улс хил гаалийн хуультай шүү дээ. Алтны татварыг багасгахгүй бол хуулийн байгууллага ажиллаж чадахаа болих учраас айж байна гэсэн. Энэ зүгээр л худлаа үг. Монголын хууль, хүчний байгууллагыг хүчгүй болгож харагдуулж болохгүй. Алт хилээр гардаг асуудлыг цагдаагийн байгууллага биш харин тагнуул шалгадаг юм. Цагдаа гэмт хэргийг илрүүлж таслан зогсоодог бол тагнуулын байгууллага урьдчилан сэргийлж таслан зогсоодог. Ийм том байгууллага хянаж байгаа мөртлөө алт гараад явчихдаг гээд байна.

Тагнуулынхан ажиллаж чадахгүй бол цагдаагийн байгууллагад нь өгөх хэрэгтэй. Хулгайчууддаа буулт хийе. Алтны татварыг нь багасгахгүй бол хулгайчууд бууж өгөхгүй байна гэсэн хандлагаар ярьж болохгүй.

-Алтыг хууль бусаар хил нэвтрүүлдэг гэх асуудал байнга яригддаг. Уг нь хууль хүчнийхэн зарим гэмт хэргийг өдөрт нь илрүүлчихдэг. Тэгсэн атлаа том хүрээ хамарсан хэргүүдэд хойрго ханддаг гэж иргэд хардах нь бий. Магадгүй тагнуулынхан энэ асуудалд хойрго ханддаг юм болов уу?

-Судалж үзэх хэрэгтэй. Наандаж л өндөр байшин хаана баригдаж байна гэдгийг. Бүх зүйл мөртэй. Ний нуугүй хэлэхэд АМГТГ нь өөрөө гэмт хэргийн уурхай байж болохгүй. 25 жил болоход замаа тавиагүй байж болохгүй.

Тэнд байгаа Монгол иргэдийг юу ч хийлгэхгүйгээр байшинд хорьчихоод сард 300 орчим мянган төгрөг өгдөг. Түүгээр нь архиддаг. Ажлаа зааж өгдөггүй. Одоо бид үйлдвэр барина л гээд байна. Дахиад БНХАУ-ыг гуйх юм уу. Ийм байж болохгүй. Хувьсгал одооноос эхлэх ёстой. Тиймээс алтны татвар нэмэгдэх ёстой.

-Алтыг хилээр яаж нууцаар гаргадаг байна аа. Гаалийн байгууллагын хяналт, шалгалтыг сайжруулах хэрэгтэй юм болов уу?

-Эхлээд алт цэвэршүүлэх үйлдвэртэй болох ёстой. Мөн хяналтын системтэй болох ёстой. Тэгэхгүй бол нөгөө л байдгаараа популизм хийгээд явна. Ингэж болохгүй.

-Гэхдээ татвараа 2.5 хувиар барьсан нь одоо байгаа зах зээлээ хамгаалах юм биш үү?

-Тэгвэл татвараа тэглэе л дээ. Хилээр гаргахгүй, хулгайлахгүй гэсэн үг. Гэхдээ бид авах ёстой татвараа авах ёстой. Тавь байтугай арван хувь болгомоор байна. Ядаж таван хувьд байлгах ёстой гэсэн хатуу байр суурь барих ёстой. 

-Өчигдөр УИХ-ын даргыг огцруулах эсэх асуудлыг чуулганаар хэлэлцэх боломжтой байсан. Ингэж сунжруулах нь цаанаа учиртай гэж зарим гишүүд гэсэн. Хуульч хүний хувьд тухайн өдөртөө хэлэлцэх боломж байсан эсэхийг тодруулж өгөөч?

-Хуулийн хүрээнд тийм боломж байхгүй.

-Эрдэнэтийн 49 хувийг Сингапур Улсад зарах асуудал яригдаж эхэллээ. Өмнө нь Засгийн газраар хэлэлцэж байсан гэх юм?

-Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн бичиг байна гэж байсан. Эрдэнэтийн 49 хувийг ард түмэндээ авч өгнө гэж амласан Ж.Батзандан, Л.Оюун-Эрдэнэ нар аваад өгчих л дөө. Их Хурлын тогтоол батлаад авчихсан л гээд байсан. Бодвол авсан байлгүй дээ. Угаасаа Төрийн мэдээлэл сэтгүүл дээр тус хууль хэвлэгдсэнээр хуулийг хүчин төгөлдөр хэрэглэх эрх нь үүснэ гэдэг заалттай.

Улстөрчид энэ мэтээр популизм хийдгээ болимоор байна. М.Энхболд 30 жил төрийн эрх барих байгууллагад ажилласан. Тэр сайн хүн биш. Энэ хугацаанд зөндөө л зүйл байгаа байх. Би юуг шаардаж байна вэ гэхээр өөрсдийн сонгосон дараагийн хүнээ давхар оруулж ир. Нэгэнт л яаралтай горимоор сольж байгаа юм чинь дахиад хоорондоо хэрэлдэж төр гацааж яах юм бэ. Тиймээс М.Энхболдын оронд энэ хүнийг сонголоо. Ийм шалтгаантай юм гэдгээ зэрэгцүүл гэж хэлээд байгаа юм.

-УИХ-ын дараагийн даргаар сонгогдчихоор гишүүн байна уу?

-Нэг ч хүн байхгүй. Концессчин, ЖДҮ-чин, хонгил болсон хэдэн нөхдүүд л байна шүү дээ.

-Тэгвэл та яагаад УИХ тарах саналд гарын үсэг зураагүй юм бэ. Таны хэлснээр хангалттай тарах үндэслэл бий юм биш үү. Иргэдийн ч төрд итгэх итгэл ч алдарсан байна?

-Би ажил хийх гэж энд орж ирсэн. Энэ хүмүүсээс болж бууж өгөх юм уу. Эд нар ажлаа хийж чадахгүй байна. Би бууж өглөө  гэж хэлэх үү. Санасны гарз. Ийм байж болохгүй. Тэдний булайг харин ч дэлгэх ёстой.

Б.Лхам