Эзэн Чингис хааны өрлөгүүд нь өнөөгийн зарим хүний боддогчлон ес бус ердөө тав. Их хааны итгэлт таван шадар эрхмийг ес болгон олшруулж эндүүрсэн нь нэгд, өршөөгдөгч гэсэн утгатай “өрлөг” гэсэн үгийг  хожмоо албан тушаал гэж буруу ухаарсан, хоёрт, Хубилай хаан (1215-1294) ордондоо дотоод есөн сайдтай байсныг урагшлуулан жишиж түүнтэй адил есөн өрлөг сайдтай байсан хэмээн тооцсонд оршино. Энэ ташаа ойлголт лавширсаар дундат зууны үед зохиосон ардын уран зохиол “Чингис хааны есөн өрлөгтэй өнчин хүүгийн цэцэлсэн шастир”-аар сайхь есөн эрхмийн нэрийг “зарлахад” хүргэсэн байдаг. Худал үгийг зуун удаа давтахад үнэн болдгийн нэг жишээ нь энэ байх.

1976 он хүртэл монголчууд төдийгүй монголч эрдэмтэд бүгд “Чингис хааны есөн өрлөг нь: урианханы Зэлмэ, зүрчидийн Чуу мэргэн, татарын Шихихутаг, аруладын Боорчи,  үүшиний Борохул, жалайрын Мухали, сүлдэсүний Сорхон шар, тайчуудын Зэв, ойрадын Хар хирүгэ” нар гэж үзэж байв. Гэтэл “Монголын нууц товчоо”-г нэвтэрхий судалсан, эрдэмтэн зохиолч Ш.Гаадамба сартваахи (1924-1993) нь 1976 онд эрдэм шинжилгээний “Нууц товчооны нууцаас“ өгүүллээ гаргаж өнөөгийн бидэнд дэндүү ойлгомжойгоор, “өрлөг” гэдэг нь өршөөгдөгч гэсэн утгатай үг, Чингис хаанд онцгой гавьяа байгуулж есөн удаа алдаа эндэгдэл гаргахад нь хариуцлага үл тооцон өршөөгдөх дархан эрхтэй болсон таван хүнийг заасан оноосон нэр үг хэмээн тайлбарласан. Тэдгээр таван өрлөг нь: Шихихутаг, Боорчи, Зэлмэ, Борохул, Сорхон шар нар аж. Энэ бүтээл нь Ш.Гаадамба эрдэмтний Монголын түүх судлалд босгосон “гэрэлт хөшөө” болон мөнхөрсөн юм.

Уншигчдадаа Эзэн Чингис хаан зарлиг буулгаж өрлөг болгосон баримтыг “Монголын нууц товчоо”-ноос (1957 он. Ц.Дамдинсүрэн. 177-р, 187-р, 190-р, 191-р, 179-р тал) эшлэл болгон татаж сонирхуулъя. Үүнд:
---1. Шихихутагт хандаж “…Бас чиний хүргэсэн ач тусыг бодож, есөн ослыг хэлтрүүлэх болгоё” гэж зарлиг болов.

---2. Боорчид хандаж “… зөв явдлыг минь зөвшөөрөн тэтгэж, буруу явдлыг минь буцаан зогсоож энэ их сууринд хүргэв. Одоо бүгдийн дээр суулгаж, есөн удаа осол гаргавч ял хэлэлцэхгүй болгоё” гэж зарлиг болов.
---3. Зэлмэд хандаж “…Булган өлгийд төрсөн буянт нөхөр минь, хамт төрөөд хань болж өссөн хайрт нөхөр Зэлмэ минь чамайг есөн осол гаргахад буруушаан яллахгүй” гэж зарлиг болов.
---4. Борохулд хандаж “…Борохул надтай нөхөрлөж, уриалах дуунд минь уухайгаа нэмж, урагшлан зүтгэж явав. Борохулыг есөн осол гаргавч яллахгүй болгоё” гэж зарлиг болов.
---5. Сорхон шард хандаж “…Нутаг дархалж, мэргидийн газар Сэлэнгээр ургийн урагт хүртэл нутаг орноо эзэмшиж, нум сумаа агсаж, хурим найрыг хийж, хундага сөнгөө түшилцэж явтугай. Есөн удаа осолдоход зэмлэхгүй болгоё” гэж зарлиг болов гэжээ.

Төгсгөлийн оронд

Нийслэлийн МАН-ын экс дарга Ц.Сандуйн ярилцлага өдөр тутмын сонин (ӨС.№254)-д өнгөрсөн оны төгсгөлөөр гарсан. Тэрбээр:-У.Хүрэлсүх дарга намайг өрөөндөө дуудаад “Чи намайг мэднэ дээ, би бол сэлэм эргүүлээд л ордог хүн шүү дээ. М.Энхболд дарга намайг ингэж болохгүй гээд дарах гээд байна. Чи л биднийг ойлголцуулж эвлүүлж чадсанаараа намдаа том үүрэг гүйцэтгэлээ. Чамд баярлалаа. Чи юмыг эвээр, зөөлнөөр зохицуулах гээд байдаг хүн. Заримдаа энэ намд, хамт олонд ташуур хэрэгтэй байдаг юм. БИ ЧИНИЙ ГУРВАН АЛДААГ ЧИНЬ АХ НЬ ӨРШӨӨНӨ гээд надад ташуур бэлэглэж байсан. Би баярлаж, бэлгэшээж л байсан. Тэр үеэ мартаагүй л байх“ гэжээ.

Ярилцлагыг уншаад нэг зүйлийг ойлгосонгүй. Тэрбээр гурван гэм үйлдээд У.Хүрэлсүх сайдын гурван өршөөлийн эрхээ эдлээд дууссан юм уу. Эсхүл ердөө нэгийг нь ч эдлээгүй юм уу?

Сэтгүүлч Б.ЕРЭНТЭЙ