УИХ-ын гишүүн байхдаа Хятадын дарга Си Жиньпиний албан ёсны айлчлалыг нь эсэргүүцэж, бүр сөрж Энхтайваны гүүр даван бэлтгэл хийж асан одоогийн Ерөнхийлөгч Х.Баттулга, хүндэтгэлийн чуулганыг нээх үеэрээ “Алх хаана байна” хэмээн ярьж байсан З.Энхболд дарга нар Хятадад ажиллалаа. Ажиллалаа ч гэж албан ёсны айлчлал хийв. Энэ нь Х.Баттулгыг Ерөнхийлөгч болсноос хойшхи анхны албан ёсны айлчлал. Бээжин хотын “Капитал” олон улсын нисэх онгоцны буудалд газардсаны дараахан Ерөнхийлөгч Х.Баттулгад Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Ли Көчян бараалхаж БНХАУ, Монголын талтай найрсаг хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлэхийг чухалчилж ирснийг цохон тэмдэглэснийг хэвлэлийн албанаас нь бэлтгэсэн мэдээнд дурджээ.

Улмаар БНХАУ-ын дарга Си Жиньпин төрийн өндөр дээд албан тушаалтнуудынхаа хамт Ардын Их Хурлын талбайд Ерөнхийлөгч Х.Баттулгыг угтан авч албан ёсны найман хэлэлцээнд гарын үсэг зурсан нь энэ өдрүүдийн ярих сэдэв болж байна. Сонирхолтой нь, албан ёсны айлчлалаа “өндөрлөж”, “Бүс ба зам” олон улсын хамтын ажиллагааны дээд түвшний хоёр дахь удаагийн чуулга уулзалтад оролцох үеэрээ Ерөнхийлөгч Х.Баттулга нэгэн сэдлийг Монголын улстөрчдөд өгчихлөө.

Тэрбээр Ерөнхийлөгч болсныхоо дараа ОХУ, Хятад гэсэн мөнхийн хоёр хөршдөө албан ёсны айлчлал хийгээгүй ч ОХУ-ын Владивосток хотод зохион байгуулсан Дорнын эдийн засгийн форумд оролцож байсан удаатай. Энэ үеэрээ Восточный боомтоор Монголын нүүрсийг гадаад зах зээлд хүргэх асуудлыг хөндөж байв.

Тэгэхэд Оросын санхүүгийн төв хэвлэл болох “Коммерсанть” сонинд “Монгол Улс нүүрсээ Хятад руу тээвэрлэхдээ байнгын асуудал бэрхшээлтэй тулгардаг. Тиймээс нүүрснийхээ экспортын тодорхой хэсгийг ОХУ-ын Алс Дорнодын нутгаар дамжин тээвэрлэх боломжийг эрэлхийлж байна. Одоогоор багахан хэмжээний нүүрсийг Восточный боомтоор гаргахаар яригдаж байгаа юм” гэсэн мэдээлэл гарч байв. 2017 оны есдүгээр сарын 6-нд.

Тэр үед Монгол Улсад нүүрсний тээвэрлэлтээ олон сувагтай болгох бодит хэрэгцээ шаардлага байгаа ч нүүрсний экспортын тээвэрлэлтийн энэхүү яриа  хэлэлцээ нь илүү улс төрийн чанартай харагдаж байгаа бөгөөд Монголын нүүрс ОХУ-ын нүүрстэй өрсөлдөхөөр болж буй тухай онцолж байлаа. Үүнээс гадна “Монголын ачаа орж ирвэл Транссибирийн төмөр замын байдал улам хүндэрнэ. Энэхүү төмөр замын дэд бүтэц хүрэлцэхгүйн улмаас  Кузбассын нүүрсний экспортод гацаа үүсэхэд хүрээд байгаа юм” гэсэн шүүмжлэл гарч байв.

ОХУ-ын Алс Дорнодын боомтуудыг ашиглан Монгол Улс нүүрсний экспортоо олон талт болгох хэрэгцээ бидэнд бий юу мэдээж бий. Энэ тухай “Приморийн өмнөд хэсгийн олон улсын тээврийн коридороор Ази-Номхон далайн орнуудад ачаа бараагаа хүргэх сонирхол Монгол Улсад байна. Юуны түрүүнд бид Восточный боомтоор дамжин тээвэрлэх сонирхолтой байна” хэмээн Ерөнхийлөгч Х.Баттулга мэдэгдэж байсан удаатай. Нэг үгээр Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Приморийн тэргүүн Владимир Миклушевскийтэй уулзахдаа Восточный боомтоор дамжин тээвэрлэлт хийхийг сонирхож буйгаа мэдэгдсэн нь тухайн үедээ олон улсын анхаарлын төвд орж байсан хэрэг.

Гэхдээ ОХУ-ын нутгаар дамжин өнгөрөх Монголын нүүрсний нийлүүлэлтийн хэмжээ сард 70 мянга, жилдээ 840 мянгаас хэтрэхгүй байж магадгүй талаар, Тээврийн сайд Максим Соколов мэдэгдсэн байдаг.

Үүнээс илүүг тээвэрлэх боломж буй ч РЖД-ийн төмөр замын өнөөгийн нэвтрүүлэх хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх, шинэчлэн сайжруулах хэрэгтэйг тэрээр онцолсон нь 2017 оны үйл явдал. Жилд сая гаруй тонн нүүрс гэдэг тийм ч их биш.

Гэхдээ Транссибирийн төмөр замын хүчин чадалд тулгуурлаж Монголын ачаа Орос, Казахстантай өрсөлдөх нь чухал байсан хэрэг. Үүнээс хойш Тавантолгойн нүүрсийг Восточний боомтоор гаргасан эсэхийг хэлж мэдэхгүй ч Ерөнхийлөгч Х.Баттулга БНХАУ-д хийсэн анхны айчлалаараа  70 улсын 110 гаруй боомттой холбогддог Цаофэйдянийг онилсноо зарлав.

Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга З.Энхболд "Монголын нутаг дээгүүр дамжих км нэмэгдэх тусам Монголын ашиг өснө. Үүнийг ойлгохгүй, Хятадын нутгаар дамжих км-ийг нэмэгдүүлэх сонирхолтой гишүүд байна. Зүүнбаян чиглэлийн төмөр замыг эсэргүүцэж байгаа УИХ-ын зарим гишүүн бол Монголынх биш, Хятадын парламентын гишүүд үү гэсэн асуулт гарч байна" хэмээн Цаофэйдянь боомт дээрээс Зүүнбаян чиглэлийн төмөр замыг барих болсон шалтгааныг тайлбарласны учиг энэ ч байж болох.

Ерөнхийлөгч Х.Баттулга өөрөө ч Монголын нүүрсийг гадаад зах зээлд гаргах сонирхолтой байгаагаа, ирэх тавдугаар сард багтаан туршилтын тээвэр явуулах гэж буйгаа илэрхийлсэн нь зүгээр ч нэг аман яриа биш болов уу.

Өнөөгийн төвшинд Монгол Улсын нүүрсний гол экспорт урд хөрш Хятадтай холбогдож буй. Бээжинтэй тохиролцоонд хүрч чадахгүй бол өнөөдөртөө бусад боломжит хувилбарыг эрэлхийлэхээс аргагүй гэсэн үг. Харин түүнийг нь Ерөнхийлөгч Х.Баттулга урд хөршид хийсэн анхны айчллалынхаа хүрээнд ярьсан нь энэ.

Сануулахад Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх БНСУ-д айлчлал хийх үеэрээ “Тавантолгойн асуудал бол цэвэр манай дотоодын улс төрийн асуудал. БНХАУ бол Таван толгойг хөдөлгөх бүрэн боломжтой бөгөөд сонирхож байгаа. Өнөөдөр Монгол Улс Тавантолгойн баялгаа БНХАУ руу л гаргана. Тиймээс бид тэдэнтэй хамтран ажиллах ёстой. Харин дотооддоо яаж ажиллах вэ гэдэгт хоёр хувилбар байна. Эхнийх нь Монголын үндэсний үйлдвэрлэгчид буюу компаниудыг оролцуулж хамтран ажиллах. Хоёр дахь нь “Эрдэнэс Тавантолгой” БНХАУ-тай хамтран ажиллах. Үүнд бид улс төрийн шийдвэр гаргах ёстой. Эцсийн эцэст УИХ дээр очиж шийдэгдэнэ. Тийм учраас аль, аль талдаа ойлголцож энэ асуудлыг урагшлуулах нь чухал. Хүний өөрийн  нам гэх шаардлага байхгүй” хэмээн мэдэгдэж байсан нь жилийн өмнөх үйл явдал.

Гагцхүү түүнээс жил гаруйн хугацааны дараа Х.Баттулга Төрийн тэргүүний хувиар Хятадын урд мужийн Цаофэйдянь боомтоор нүүрсээ гаргах сонирхолтой буйгаа илэрхийлснээрээ Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийн байр суурийг улам лавшруулав. Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн 414 км төмөр замаар дамжуулан уг шийдлийг ажил хэрэг болгох боломжтой тухай З.Энхболд дарга тодотгосон ч тэр хэрээрээ 50:50 гэсэн эзэмшилтэй Монгол, ОХУ-ын хувь нийлүүлсэн УБТЗ-ын ачаа тээвэр нэмэгдэнэ. Дугуй эргэх төдийд мөнгө болдог нь төмөр замын онцлог ч олдсон боломжоо бид ОХУ-тай тэг тэнцүү хувааж таарна. Яг л еэвэнгийн хоёр тал гэдэг шиг.

Хамгийн гол нь, Хятадын Цаофэйдянь боомтоор гуравдагч зах зээлд нүүрс нийлүүлэх сонирхолтой, ирэх тавдугаар сараас туршилтын шугамаар экспорт хийхээ илэрхийлснээрээ Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ОХУ-ын Төрийн тэргүүн В.Путинд “ИППОН” хийчихлээ.

Владивостокийн Восточный боомтоор Монголын нүүрс гуравдагч зах зээл рүү гараагүй байгаа яг энэ цаг үеэр төлөөлүүлэхэд шүү дээ.

Г.Сонор