УИХ-ын өнөөдрийн чуулганаар Сонгуулийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах асуудлаар хэлэлцэж байна. Энэ үеэр гишүүд асуулт асууж, хариулт авлаа.

Аливаа хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахдаа суурь зарчимд өөрчлөлт хийдэг. 2016 оны дөрөвдүгээр сарын 22-нд Цэцийн шийдвэр гарсан. Хувь тэнцүүлсэн сонгууль Үндсэн хууль зөрчиж байгаа гэдэг дүгнэлт гаргасан. Хувь тэнцүүлсэн сонгууль нь пропорциональ тогтолцоо шүү дээ. Яаж бодохоор пропорциональ тогтолцоо болоод байдаг юм. Манай улс өмнө нь долоон удаа сонгуулийн тогтолцоог өөрчилсөн. Өөрсдөдөө нийцүүлж хуулиа баталдаг гажуудлаасаа хэзээ салах юм. Үнэхээр зөв гэж үзэж байгаа бол энэ аргачлалыг 2024 оноос оруулж ирвэл яасан юм. Монгол Улс тогтвортой хөгжлийн асуудлыг ярих гэж байгаа бол сонгуулийн хууль нь тогтвортой байх ёстой.

Тогтолцоог яг ч долоон өөрчлөөгүй. Өмнө нь хувь тэнцүүлсэн болон жижиг тойргоор л явсан. Өнгөрсөн сард батлагдсан Үндсэн хуульд нэг жилийн өмнө гар хүрээхээ болъё гээд заагаад өгчихсөн. Бид хөгжил ойролцоо, ардчилал, парламентыг дээдэлдэг улсуудаас туршлага судлах ёстой. Энэ хүрээнд 75 орныг судалсан. Нэр дэвшигчдийг ард түмэн эрэмбэлнэ. Нам эрэмбэлэхгүй.

2016 онд гаргасан Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтийг яах юм. Маргаан үүсвэл яах вэ. Тэгвэл сонгуулийн хуулийг өөрчилж байгаа аргачлал нь яагаад заавал 2020 оноос эхлээд байгаа юм?

Манай улс Үндсэн хуульдаа баялагтай холбоотой томоохон заалт оруулсан. Бидний үлгэр, загвар авдаг 28 орон байна. Сонгуулийн тухай хуульд өөргчлөлт орсноор намын ард нуугдаж сонгогдох биш нэр хүндтэй, хүлээн зөвшөөрөгдсөн хүн гарах боломжтой. Цаашид 50:26 тогтолцоог хэлбэрийн хувьд дэмжээд 60:16 гэсэн хувилбар руу явах боломж байна уу.

Тооны хувьд нээлттэй.

Цэцийн шийдвэр бол хууль. Тойрог байгуулна гэдэг. Тойргыг байгуулахдаа аймаг дүүргийн хүн амыйн тоо, засаг захиргаа, нутаг дэвгэрийн хуваарь, байршил зэргээс хамаарч тоо дугаар өгнө гэж заажээ. Гэтэл энэ нь өмнөх хууль дээр ч байсан зарчим. Хүн ам төвлөрсөн газар тойргийн тоог нэмдэг. Тухайлбал, Говь-Алтай аймаг газар нутгийн хэмжээгээрээ улсад хоёрдугаарт ордог. Засаг захиргааны 20 нэгжтэй. Гэтэл ганцхан гишүүнтэй. Үүнтэй адил гурван аймаг бий. Мандатын тоогоо хэрхэн хуваарилах талаар дахин бодох хэрэгтэй. Хэрэв газар нутгаа орхиод хүн ам дээрээ төвлөрье гэж байгаа бол нийслэлдээ мандатаа өгчих. Хүн ам цөөтэй аймгийг хаяж байгаа бол Монгол Улсын төр ил тодоор зарлах хэрэгтэй.

Та чухал санал хэлж байна. Говь-Алтай аймаг 37 мянга гаруй сонгогчтой. Баянхонгор аймаг үүнтэй оролцоо мөртлөө гурван гишүүнтэй. Энэ бол зарчим алдагдсаных. Манай улсад нэг гишүүнд 22-30 мянган иргэн оногддог. Тэгвэл нэг их хурлын гишүүн хэдэн хүний төлөөлөл байдаг талаар бусад улс орны жишигтэй харьцуулахад манай улсынх өндөр үзүүлэлтэд орж байсан.

Орон нутагт санхүүгийн эрх мэдэл алга. Хэрэв орон нутаг санхүүгийн эрх мэдэлтэйм байсан бол хэдэн мандаттай байх нь хамаагүй шүү дээ. Өөрсдөө асуудлаа шийдчихнэ. Гэвч гол асуудал нь манай улс бүх зүйлээ ордон дотроо шийдэж байна. Энэ зарчмаа одоог хүртэл өөрчилж чадаагүй.

Б.Лхам