Монголоос гарахаасаа өмнө юу бодов? Цайз хэрэм, байлдан дагуулал гээд л... Өнгөрсөн эрин зууны ул мөрөөр алхаж байв. Гэхдээ өнөөдөр энд түүхийн үг үсэг биш түүхийн дүр төрх ярьж байна. Тэр үеийг хадгалж үлдсэн байшин барилга байх ч энэ улс эдийн засаг, гадаад харилцаа, улс төр, үзэл баримтлалаараа "шинэ эхлэл" рүү харжээ.

2016 он. Одоогоос наймхан жилийн өмнө л дэлхийн орнуудад үүдээ нээсэн Узбекистан улс өдгөө "өөр салхи"-ийг зүг бүрдээ угтан авахыг урьтал болгож, хурдтай хөгжлийн замдаа орсон байна.

Тэд эдийн засагтаа гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах асар сонирхолтой, тэр нь ч нэн тэргүүний зорилт гэх. Энэ утгаараа Монгол Улсыг "хөрөнгө оруулагч тал" гэсэн байр сууринаас харьцаж байгаа нь айлчлалыг улам ач холбогдолтой болгож байлаа. Бид ч улс орнуудын туулж байгаа, тулгарч байгаа эргэлтүүдээс зугтах бус түүнд татагдан орох нь тулж ирсэн цаг хугацааны сонголт эсэхийг эргэцүүлэх хэрэгтэй болж мэднэ. Гарцыг хайхгүй бол гарц хэзээ ч бидэн дээр ирэхгүй гэдгийг Узбекистан, Монголын "эрэлхийлэл" харуулсан юм. Хэзээ гэж үү? хоёр жилийн өмнө. Хоёр улс болон далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын хувьд худалдаа, эдийн засгийн харилцаагаа өргөжүүлэн хөгжүүлэх, экспортыг төрөлжүүлэх чиглэлээр хамтран ажиллах нь "шинэ зам". Монгол, Узбекистаны тэргүүлэх салбаруудын хамтын ажиллагааны түвшин найрсаг харилцаагаар хязгаарлагддаг байсан нь газарзүйн байршлын түгжигдмэл байдал, зарцуулах хугацаа, зардал гэх зэргээс шалтгаалж байсан тал ч бий. Харин тухайн үед БНУзбУ нь Дэлхийн худалдааны байгууллагад элсэн орсноор эдийн засгийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэхэд нэн таатай нөхцөл болсон байна. 

Далайд гарцгүй хөгжиж буй орон, Хорезм болоод Чингисийн эзэнт гүрний түүх гэх зэрэг Монгол, Узбекистаныг холбох газарзүйн байршил, хаадын үеийн түүхэн дурсамж бий. Гэхдээ одоо цагт үүнээс өөр биднийг юу холбож байгааг анзаарах гээд үзье. Узбекистан нь дэлхийн хамгийн олон янзын экосистемтэй улсуудын нэг гэдгээрээ гайхагддаг байна. Гэвч уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөө түүнийг дайран өнгөрч буй. Манай улс ч үүнээс зугтаах аргагүй. Бид бол нэг байгалийн сүр хүчин дор оршигсод.

Гэхдээ уур амьсгалын өөрчлөлттэй хамтран тэмцэхийг Монгол Улс бодлогоор дэлхийд уриалж байгаа. Тэдгээрийн нэг нь "Тэрбум мод" үндэсний хөдөлгөөн. Түүнчлэн цөлийн аагим халуун агаар өмнөөс залгин авах Узбекистанд төрөл бүрийн мод саглайн ургаж, сүүдэр нь нарны дор шүхэр болж байна. Тэд ч илүү "ногоон" Узбекистаны төлөө үндэсний хөтөлбөр хэрэгжүүлж буй гэсэн үг. Энэ бол хоёр улсын хамтын ажиллагааны бас нэгэн түлхүүр юм. Мөн "Алсын хараа-2050" цогц хөтөлбөр нь "Шинэ Узбекистан" улсыг байгуулах стратегийн гол зорилттой нийцэж байгааг Ерөнхийлөгч нь дурдсан юм шүү. 

Судлаачид дийлэнх улс орнуудыг хамарч байгаа динамик хөдөлгөөнийг “үндсэрхэг үзлийн сэргэлт” (return of nationalism) хэмээн томьёолж байгаа тухай "Дэлхийн улс орнуудын эдийн засгийн хөгжлийн зарим асуудалд" судалгаанд дурджээ.

Үндсэрхэг үзэл гэснээс хоёр улсын хэлний асуудлыг энд өгүүлье. Узбекистан бол ОХУ-ын нэг хэсэг байж байгаад 1991 онд тусгаар тогтнолоо зарласан улс. Тийм ч учир төрийн хэл нь орос байв. Одоо тэд узбек хэлээрээ ярихыг илүүд үзэж буй. Харин Монголчууд хос бичигтэн болж, монгол бичгээр албан хэргээ хөтлөн явуулах цаг тун ойртоод байна шүү дээ. Үүнийг даяарчлалын ухралт гэж хэлэх аргагүй юм. Энэ мэтчилэн үнэт зүйл рүүгээ "тэмүүлж" байгаа хоёр улсын харилцаанд ижил зүйлс чамлахааргүй аж. 

Узбекистан нь байгалийн баялагийн арвин нөөцтэй. Монгол ч ялгаагүй. 30 сая хол давсан хүн амтай улсын эдийн засгийн хөгжлийн эргэлтийг 3 сая хүн амтай улстай харьцуулах аргагүй. Гэхдээ л манай улс "далайд гарахаар тэмүүлж байна".

Дэлхийн хүчний хуваарилалт нь цэрэг, зэр зэвсгийн стратеги гэхээсээ илүү эдийн засаг, санхүү, худалдааны салбараар дамжин тайлбарлагдаж байгаа тухай дээр судалгаанд дурдсан нь оргүй зүйл биш. БНУзбУ одоогоор 100 гаруй төрлийн эрдэс баялагийг агуулсан 2700 гаруй орд газрыг илрүүлж, 60 гаруй төрлийг эрдэс баялагийг үйлдвэрлэлийн аргаар олборлож байна. Эл улс газрын тос, байгалийн хий, уран, чулуун нүүрсний ихээхэн нөөцтэй. Алтны нөөцөөр дэлхийд 4 дүгээрт, олборлолтын хэмжээгээр 7 дугаарт ордог. Тус улсын гадаад худалдааны эргэлт 2023 онд 62,6 тэрбум ам.долларт хүрч, өмнөх оныхоос 12 тэрбум доллар буюу 24 хувиар өсжээ. 

Гадаад бодлогын хувьд энэ орон үндэсний ашиг сонирхолд тулгуурласан нээлттэй, харилцан ашигтай,  бүтээлч бодлогыг баримталдаг. Манай улс ч сүүлийн жилүүдэд гадаад бодлогоо эрчимтэй тэлж, эдийн засгийн хөгжлөө түргэтгэх арга хэмжээг зогсоо зайгүй авч, дэлхийн анхаарлын төвд ороод байгааг бүгд мэдэж байгаа биз ээ. 

Далайд гарцгүй гэх торыг даван гарч, хөгжилд зорьж байгаа энэ тэмүүлэл хоёр улсын хамтын ажиллагаанд гол түлхэц болж байна.

Мөн төрийн айлчлалд бизнесийнхэнийг татан оруулж байгааг нэг талаас харвал эдийн засгийн ачаа үүрэгчийн боломжид шат болж буй хэлбэр. Нөгөө талаас харвал эдийн засгийн толиороо илүү өргөн цар хүрээг харахаар тэмүүлж буй өнцөг болно. Бүр туйлын сонирхол нь эдийн засгийн коридор бий болгох явдал болов уу.  

Дэлхий Төв Ази руу харж байгаа цаг үед Монгол Улс ч бас тийш хараагаа чиглүүлж байгааг гадаад бодлогын өнөөдрийн цэгээс мэдэрч болно. 

Манай улстай дипломат харилцаа тогтоосноос даруй 32 жилийн ар дээр хоёр улсын найрамдалт харилцаа шат ахиж байна. Цаашид улс төр, байгаль орчин, худалдаа, эдийн засаг, тээвэр логистик, аялал жуулчлал, боловсрол шинжлэх ухаан, эрүүл мэнд, хэвлэл мэдээлэл зэрэг нийгэм эдийн засгийн чухал салбаруудын хамтын ажиллагааг эрчимжүүлэн хэрэгжүүлэхээр харилцан тохиролцож, Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрүүд болон байгууллага хоорондын 10 гаруй баримт бичигт гарын үсэг зурсан юм. 

Маршрут болгонд манай улсын төрийн далбааг мандуулсан дээд түвшний угталт. Тэнгэрт туг хатгахаас наагуур шүү. Тус улсын Ерөнхийлөгч эл айлчлалд урт хугацаанд сэтгэл зүтгэл зориулан бэлдсэн гэдгээ ч хэлж байсан нь ийм зүйлээс хүртэл нэвт харагдаж байлаа. 

Узбекистан манай улсын худалдаа, эдийн засгийн коридор болж байна. Тус улсаар дамжуулан евро Азид ноос ноолуур, арьс шир, мах махан бүтээгдэхүүн нийлүүлэхэд хамтран ажиллахаар тохирсон. Ийнхүү 2024-2026 онд хоёр улсын худалдааны эргэлтийг 10-20 дахин нэмэгдүүлэхээр тохирч, Ташкент, Улаанбаатар хотноо хамтарсан худалдааны төвийг байгуулахаар болсон юм. 

Харилцан визгүй зорчдог ч хол л суугаа ард түмнийг ойртуулах айлчлал болов. Учир нь Улаанбаатар-Ташкент чиглэлийн шууд нислэгийг эхлүүлж, иргэд харилцан зорчих урсгал, бараа бүтээгдэхүүний экспорт, импортыг нэмэгдүүлэх, аялал жуулчлалын салбарын хамтран хөгжүүлэх чиглэлд хамтран ажиллахаар болов. 

Айлчлалын бас нэгэн томоохон ач холбогдолтой зүйл нь Элчин сайдын яамны нээлт. Манай улс тухайн улсад  ЭСЯ-аа нээсэн нь гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаандаа өндөр ач холбогдол өгч буй хэрэг болов. Тухайн улсад суугаа Монголчуудад ч зориод очих эх оронг нь ойртуулав. 

Узбекистаныг орхин гарахын өмнө юу бодов? Цайз хэрэм, байлдан дагуулал уу? Үгүй ээ, одоо цагийн өөр эрмэлзэл...

М.Дэвээжаргал