Цаг улирлын өөрчлөлтийг дагалдан хүний бие махбодод хамааралтай хувирлууд явагдах тул идээ ундааг цаг улирлын хувиралтанд тохируулах шаардлагатай байдаг. Монголын Уламжлалт Анагаах Ухаанд нэг жилийг 6 улиралд багтаан авч үздэг. Өөрөөр хэлбэл өвлийн эхэн cap (X/l 6-XII/15), өвлийн адаг cap (ХII/16-II/15), хавар (II/16-IV/15), дэгжрэхийн цаг (IV/16-VI/15) зун (VI/16-VIII/15), намар (VIII/16-X/15) гэж хуваана. Энэ 6 улиралд хүний бие махбодод харилцан адилгүй өөрчлөлтүүд илэрнэ. Зуны дундаас өвлийн дунд хүртэл шороо, усан махбод дэлгэрч хүний биед сэрүүн, ширүүн, тослог бэлгэ чанар ихсэн билгийн хүч ихсэж ирнэ. Өвлийн дундаас зуны дунд хүртэл хүйтнээс халуунд шилжиж гал, хий махбод дийлэнхи болж аргын хүч ихэснэ. Хүний бие махбодын тамир хүч өвлийн эх, адагт хамгийн их, дэгжрэл ба зуны цагт бага, намар, хавар дунд зэрэг байна.
Идээ ундааг цаг улиралтай уялдуулан хэрэглэх:
Намрын цагт амтлаг, гашуун, эхүүн амтыг голлож хоормог, хатаасан өрөм, ногоо жимс голлон иднэ.
Өвөл хоол унд багадвал тамир муудна. Өвөл амтлаг, исгэлэн, давстай хоол, үхрийн мах, цагаа, тослог хоол иднэ. Бүлээн чанартай голдуу амьтны гаралтай хонь, үхэр, адууны мах, бурам, тос, давсалсан ногоо зэргийг цадтал идэж хэрэглэнэ.
Хаврын эхэн сард гашуун, эхүүн амтыг голлож тараг, шар тос, хонины мах, будаатай хоол тохиромжтой. Арвайн гурил, мах, борц, зөгийн бал, сонгино саримс, гоньд, зидрага, халуун ногоо гэх мэт идээ ундаа хэрэглэж хий, бадганы билэг чанаруудыг дарна.
Дэгжрэхийн цагт ээдэм, будаа, ямаа, гахайны мах, ногоо, чихэр гэх мэт амтлаг, тослог идээ ундааг хэрэглэн шар, хийг зохицуулна.
Зуны эхэн сард амтлаг, хөнгөн, сэрүүн хоол цагаан идээ голлон иднэ . Зуны бороотой үед айраг ууж тослог идээ иднэ. Зуны цагт арьс хөрсний нүх сүв нээгдэж, хөлс их гадагшлан биеийн илч гадагш тархаснаас ходоодны галын илч буурч, хоолны дур буурах, тамир багасах тул сэрүүн бүлээнийг зохицуулан хэрэглэх шаардлагтай. Энэ үед махыг багасган сүү цагаан идээг сайтар хэрэглэнэ.
Товчилбол: зун, өвөлд бүлээн, хаварт ширүүн, дэгжрэлийн цагт амтлаг, хөнгөн, тослог, ширүүнийг голдуу идэх ба намарт сэрүүн, зун, өвөлд анхны 3 амт, хаварт сүүлийн 3 амт, дэгжрэлд амтлаг, намарт амтлаг, гашуун, эхүүн амтыг сонгоно.
Өвөл хоол унд багадвал тамир муудна. Өвөл амтлаг, исгэлэн, давстай хоол, үхрийн мах, цагаа, тослог хоол иднэ. Бүлээн чанартай голдуу амьтны гаралтай хонь, үхэр, адууны мах, бурам, тос, давсалсан ногоо зэргийг цадтал идэж хэрэглэнэ.
Хаврын эхэн сард гашуун, эхүүн амтыг голлож тараг, шар тос, хонины мах, будаатай хоол тохиромжтой. Арвайн гурил, мах, борц, зөгийн бал, сонгино саримс, гоньд, зидрага, халуун ногоо гэх мэт идээ ундаа хэрэглэж хий, бадганы билэг чанаруудыг дарна.
Дэгжрэхийн цагт ээдэм, будаа, ямаа, гахайны мах, ногоо, чихэр гэх мэт амтлаг, тослог идээ ундааг хэрэглэн шар, хийг зохицуулна.
Зуны эхэн сард амтлаг, хөнгөн, сэрүүн хоол цагаан идээ голлон иднэ . Зуны бороотой үед айраг ууж тослог идээ иднэ. Зуны цагт арьс хөрсний нүх сүв нээгдэж, хөлс их гадагшлан биеийн илч гадагш тархаснаас ходоодны галын илч буурч, хоолны дур буурах, тамир багасах тул сэрүүн бүлээнийг зохицуулан хэрэглэх шаардлагтай. Энэ үед махыг багасган сүү цагаан идээг сайтар хэрэглэнэ.
Товчилбол: зун, өвөлд бүлээн, хаварт ширүүн, дэгжрэлийн цагт амтлаг, хөнгөн, тослог, ширүүнийг голдуу идэх ба намарт сэрүүн, зун, өвөлд анхны 3 амт, хаварт сүүлийн 3 амт, дэгжрэлд амтлаг, намарт амтлаг, гашуун, эхүүн амтыг сонгоно.
Идээ ундааны цээрлэл
Биеийн эрүүл мэндийг хамгаалж эм заслын үйлдлийг бадруулахад идээ ундааны цээрлэл чухал ач холбогдолтой. Энэ тухай « Идээ ундааны жинхэнэ товч » номонд «юуны урьд идээ ундааны цээрлэлийг баримталж махбодын жинхэнэ чанарыг үл алдагдуулан дараа нь сая эм заслыг үйлдэж өвчин эмгэгээс сэргийлнэ» гэж дурьдсан.
Идээ ундааны цээрлэлийг дотор нь: үл тохирох идээ ундаа, хортой идээ ундаа, өвчний байдалд үл тохирох идээ ундаа, эм заслын үйлдэлд үл тохирох идээ ундаа гэж ангилна.
Үл тохирох идээ ундааны цээрлэл: Хоорондоо зохицохгүй идээ ундааг Монголчууд найруулсан хор гэж үздэг байжээ. Нэг амтыг хэт үргэлжлүүлж хэрэглэсэн ба хоорондоо үл нийцэх идээ ундааг хольж найруулснаас болж хоол боловсруулах ба шингээх үйл ажиллагааг алдагдуулан хордох талтай.
Анагаах Ухааны 4 үндэс номд « Бүрэлдээгүй таргийг архитай хольж уух, загасны махыг сүүтэй, сүүг жимстэй, тахианы өндгийг загасны махтай, балыг үрийн тостой, нойтон маханд цагаан идээ ба исгэлэн амт шингээх, чанасан махны уурыг гаргалгүй битүү тавих, архийг сүүтэй холих, тахианы мах ба өндгийг сүүтэй, загасны махыг луувантай, нохойн махыг саримстай, адууны махыг гахайн махтай, бүрэлдээгүй тараг, шимийн архитай, тараг шингэн 2, тахианы мах, тараг 2, тарган мах идсэний дараа хүйтэн юм уух, өндөг, чихэр 2, сонгино, зөгийн бал 2, хонины мах, чихэр 2, тоор, цай 2, сүү, тарагтай, буурцгийн зууш, тараг 2-ыг хольж идэхийг цээрлэнэ. Түрүү идсэнийг шингээгүй байхад идэхийг, үл зохих идээг, дадаагүй идээ их идэх, дадаагүй олон хоол зэрэг идэхийг цээрлэдэг.
Хортой идээ ундааны цээрлэлт: Хор хольсон идээ ундаа бол өнгө, үнэр, амт хувирсан байна. Идээ ундаа хортой болох нь улирлын чанартайгаас гадна хадгалалт, тээвэрлэлтийн буруу байдал, андуурч идсэнээс болно. Зун, намрын улиралд хоолонд хордох нь элбэг байна.Анагаах Ухааны 4 үндэс номд « Бүрэлдээгүй таргийг архитай хольж уух, загасны махыг сүүтэй, сүүг жимстэй, тахианы өндгийг загасны махтай, балыг үрийн тостой, нойтон маханд цагаан идээ ба исгэлэн амт шингээх, чанасан махны уурыг гаргалгүй битүү тавих, архийг сүүтэй холих, тахианы мах ба өндгийг сүүтэй, загасны махыг луувантай, нохойн махыг саримстай, адууны махыг гахайн махтай, бүрэлдээгүй тараг, шимийн архитай, тараг шингэн 2, тахианы мах, тараг 2, тарган мах идсэний дараа хүйтэн юм уух, өндөг, чихэр 2, сонгино, зөгийн бал 2, хонины мах, чихэр 2, тоор, цай 2, сүү, тарагтай, буурцгийн зууш, тараг 2-ыг хольж идэхийг цээрлэнэ. Түрүү идсэнийг шингээгүй байхад идэхийг, үл зохих идээг, дадаагүй идээ их идэх, дадаагүй олон хоол зэрэг идэхийг цээрлэдэг.
Идээ ундааг насаар зохицуулах
1.Хүүхэд үе. 16 нас хүртэлх нас бадган махбодь дийлэнхи байна. Ходоодны галын илч багатай тул шингээлт хямрах шинж элбэг илэрнэ.2.Залуу үе. 16-25 настай буюу галын илч төгөлдөржин цус шар дийлэнхи болсон байна. Биеийн тамир хүч, өнгө, сүр сүлд арвидах үе. Иймээс хамгийн шим тэжээлтэй хоол хэрэглэх хэрэгтэй. Бүлээн, тослог, амтлаг шимтэй идээ иднэ.
3.Идэр үе. 26-50 нас буюу бие махбодын галын илчийн хүч туйлдаа хүрч цус, шарын халуун дийлэнхи болоход шингээлтийн хүч хамгийн сайн байдаг. Иймээс амтлаг, гашуун, эхүүн амттай сэрүүн шингэн идээ ундааг хэрэглэнэ. Энэ үед ямаа, гөрөөс, гахайн мах, үнээ, ямааны тараг, айраг, гүүний сүүг илүүтэй хэрэглэнэ.
5.Ахимаг үе. 51-60 нас, хий махбод уруу шилжиж буй үе шат юм. Энэ үед амтлаг, исгэлэн, бүлээн, тослог шингэхэд хялбар тамирыг сайжруулах идээ ундааг голлон хэрэглэнэ. Ясны шөл, хонь, үхрийн мах, сайн архи, сонгино, саримс, бурмын архи зэрэг тослог шимтэйг өгнө. Зарим хий дарах зүйлийг цаг улиралтай нь зохицуулах шаардлагагай. Гурав, дөрвөн шимтийн шөлөнд гоньд, задь, сүгмэл, гагол, шинца зэргийг нэмэр болговол тустай.
5.Ахимаг үе. 51-60 нас, хий махбод уруу шилжиж буй үе шат юм. Энэ үед амтлаг, исгэлэн, бүлээн, тослог шингэхэд хялбар тамирыг сайжруулах идээ ундааг голлон хэрэглэнэ. Ясны шөл, хонь, үхрийн мах, сайн архи, сонгино, саримс, бурмын архи зэрэг тослог шимтэйг өгнө. Зарим хий дарах зүйлийг цаг улиралтай нь зохицуулах шаардлагагай. Гурав, дөрвөн шимтийн шөлөнд гоньд, задь, сүгмэл, гагол, шинца зэргийг нэмэр болговол тустай.
6.Хөгшин үе. 60 дээш насныхан, биеийн тамир тэнхээ барагдаж эхэлсэн үе. Ходоодны галын илч идээний шингээлт муудах тул хүнд, хүйтэн, шингэхэд хэцүү идээ ундааг цээрлэнэ. Иймээс хонь, үхрийн мах, өндөг, загасны мах, сүү, буудайн гурил, лууван, өргөст ногоо гэх мэт амтлаг, хурц, тослог, бүлээн шим тэжээл сайтай, шингэцтэй идээ ундааг чухалчилна. Хий дийлэнхи тул амархан хоргослох учраас монгол амуу, шинэ зөөлөн ногоо, жимсийг тохируулан хэрэглэх нь зүйтэй. Мөн сайн чанарын архийг бага зэрэг хэрэглэнэ.
