Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын дэд сайд С.Мөнгөнчимэгтэй ярилцлаа.
-Герман Улстай хамтран “Мэргэжлийн боловсрол сургалт, ажилсаг монгол” зөвлөгөөн зохион байгуулж байна. Яагаад Германтай хамтрах болов. Мэргэжлийн боловсролын хөтөлбөрт Германы арга зүйг нэвтрүүлэх юм байна гэж ойлгож болох уу?
-Хоёр өдөр болох эл сургалтыг Германы олон улсын хамтын ажиллагааны нийгэмлэгтэй хамтран зохион байгуулна. Бид Германы талтай нийгмийн түншлэлд суурилсан мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэхэд хамтарч ажилладаг. Ер нь тухайн улсын мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэх тогтолцоо өөрийн гэсэн хэв загвартай, нэг ёсондоо брэнд нь болчихсон гэж хэлж болохоор л доо. Ур чадвартай боловсон хүчин бэлтгэдгээрээ шалгарчихсан. Гадаадын олон улс, орон үүнийг нь нутагшуулахаар ажиллаж байгаа. Манай улсын хувьд сургалтын таван өдрийн гуравт нь дадлага оруулах нь тохирох эсэхийг судалж, нутагшуулах нь зөв юм гэж харж байгаа. Мөн Германы тогтолцоон дээр нийгмийн түншлэлийг түлхүү оруулж ирсэн байдаг. Сургуулиудынхаа хөтөлбөр, бодлогодоо нийгмийн түншлэл буюу ажил олгогч төр, хувийн хэвшлийн төлөөллүүдийг оруулж ирснийг нэлээд үр дүнтэй хэлбэр юм байна гэж боддог. Өөрөөр хэлбэл, аж ахуйн нэгжүүд мэргэжилтэй боловсон хүчнийг бэлтгэж байгаа салбарт хамтарч, суралцагчдыг дадлагын баазаар нь хангах, аль эсвэл компаниуд нэгдэж, орчин үеийн тоног төхөөрөмж бүхий дадлагын бааз байгуулж, хүүхдүүдийн сонирхолд нийцүүлэн сургаж авах байдлаар энэ тогтолцоо бүрддэг. Боловсон хүчнээ сургаж авах нь эргээд тухайн компанийн ирээдүйн үнэ цэнтэй хөрөнгөө бэлдэж байна гэдэг үзэл бодолтой байдаг юм билээ. Тиймээс Германы аж ахуйн нэгжүүд нь нэлээд ач холбогдол өгч оролцдог онцлог тал бий. Гэхдээ үүнийг бид Германы тогтолцоог шууд нэвтрүүлэх гэж байна гэж ойлгож болохгүй.
-Зөвлөгөөнд салбарын бүх талын төлөөлөл оролцох байх. Ямар үр дүн хүлээж байна вэ?
-Ур чадвартай, мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх нь нэлээд чухал салбар юм. Яамны тэргүүлэх зорилтуудын нэгд ордог энэ салбарын хөгжлийг тодорхой түвшинд гаргаж ирье, өөрчилж, шинэчлэе гээд нэлээд эрчимтэй ажиллаж байгаа. Хөдөлмөрийн зах зээл дээрх эрэлттэй мэргэжлүүдийн дийлэнх нь мэргэжилтэй боловсон хүчний хийх ажил байгаа. Тиймээс мэргэжилтэй боловсон хүчнээ эрэлт, хэрэгцээнд нь тулгуурлан хөдөлмөрийн зах зээл дээр гаргавал бид хүмүүсээ ажил, орлоготой болгож, ядуурлыг бууруулах гэх мэт нийгмийн үндсэн асуудлуудыг шийдэх суурь болж өгнө.
Зөвлөгөөнийг үндэсний хэмжээнд зохион байгуулна. Шийдвэр гаргах түвшнийхэн, бодлого тодорхойлогчид, аж ахуйн нэгжүүд, энэ салбарын эрдэмтэн, судлаач, багш, суралцагчид гэх мэт олон талын төлөөлөл оролцож байгаа. Тэд тулгамдаж буй асуудлаал хэлэлцэж, цаашид яах ёстой вэ гэдгийг тодорхойлох шаардлага бий. Хууль, эрх зүйн орчныг шинэчлэхээр хуулийн шинэчлэн найруулга хийж байна. Бодлогын өөрчлөлт, шинэчлэлтүүд ч багагүй хийж байгаа. Бид сургуулиудаа тухайн орон нутаг, бүс нутгийн хөгжилд нь уялдуулж төрөлжүүлэн хөгжүүлэх загвар руу нэлээд орж байна. Тухайлбал, Ховд дахь сургууль тухайн аймгийн ойрын таван жилийн хөгжил, тэр дундаа ямар салбар түлхүү хөгжихөөр байна, тэнд байгаа аж ахуйн нэгжүүдэд ямар мэргэжилтэй боловсон хүчин хэрэгтэй дутагдалтай байгаа юм бэ гэдэгт үндэслэн суралцагчдаа тэр чиглэлээр түлхүү хөгжүүлэх гэх мэтчилэн.
Судалгаагаар МСҮТ төгссөн хүүхдүүдийн 46.1 хувь ажилтай болсон гэж гарсан. Үлдсэн хүүхдүүд ажилтай болж чадахгүй байгаа нь олон хүчин зүйлээс шалтгаалдаг. Өөрийнхөө хүсэл, эрмэлзлээр сургууль ороогүй, ур чадвар тааруутай, багшийн сургах арга барил, сургуулийн сургалтын бааз муу байх зэрэг олон хүчил зүйл үүнд нөлөөлдөг. Нөгөөтэйгүүр ажил олгогчдын тавьсан шаардлагад нийцэх хэмжээнд бэлтгэгдэж чадахгүй байна гэж хэлж болно. Тиймээс тодорхой бодлого хэрэгжүүлэх зайлшгүй шаардлага бий. Тэгэхээр бид зөвлөгөөний ач холбогдлыг нэлээд өндрөөр харж байгаа. Ойрын хэдэн жилд тус салбарынхан ингэж нэгдэн, зөвлөлдөөгүй. Цаашдын чиг хандлага, хууль, эрх зүйн орчны шинэчлэлт, улмаар энэ салбарын хөгжлийг шинэ түвшинд гаргаж, одоогийн тогтолцоогоо улам бэхжүүлж, сайжруулах гэх мэт олон асуудлыг тал бүрээс нь ярих зөвлөгөөн болно.
-Германы аж ахуйн нэгжүүд МСҮТ-үүдтэйгээ хамтардаг гэж хэллээ. Гэтэл манайд тийм биш. Сургуулиа дөнгөж төгссөн хүнийг ажилд авах гэж дадлагажигч, эсвэл туршилтаар ажиллуулж мохоодог. Түүнийхээ дараа бидний тавьсан шаардлагад нийцсэнгүй гэж халах нь цөөнгүй?
-Манайх үйл ажиллагаа нь жигдэрсэн, том аж ахуйн нэгж цөөнтэй. Гэсэн хэдий ч бид аль аль талыг нь дэмжих бололцоо бий гэж харж байгаа. МСҮТ-ийг төгссөн хүүхдийг ажлын байраар хангасан аж ахуйн нэгжүүдийг төр бодлогоор дэмжиж, хөшүүрэг өгдөг болох талаар ажиллах хэрэгтэй. Нийгмийн хөгжлийг түлхэх хүч нь мэргэжилтэй боловсон хүчин. Манай улсын гол зорилго бол нийгмийн дундаж, чинээлэг давхарга бий болгохоор зорьж ажилладаг. Тиймээс энэ салбарт төр, хувийн хэвшлийн уялдааг холбоог сайжруулах ёстой юм. Цаашлаад төгсөж байгаа хүүхдүүдийг шатлан суралцах боломжоор хангах ёстой. Гадаадын улсуудад мэргэжлийнхээ чиглэлээр дадлагажих боломж бүрдүүлэх зэрэг олон зохицуулалт хийх нь тулгамдаж буй тул уг зөвлөгөөнийг хийж байгаа юм.
-УИХ-ын гишүүн Д.Тэрбишдагва Германд 300, орчим төрлөөр мэргэжилтэй ажилтан бэлтгэдэг гэсэн. Гэтэл манайх үүний тал хувьд ч хүрдэггүй гэх юм. Мэргэжилтэй ажилтан бэлтгэх төрлөө олшруулах уу?
-Манай улс 192 мэргэжлээр боловсон хүчнээ бэлтгэдэг. Сургуулиуд төрөлжиж хөгжөөгүй учраас ижил мэргэжлээр бэлтгэх нь бий. Өөрөөр хэлбэл, гажуудал гэсэн үг. Хөдөлмөрийн зах зээлд хэдэн үсчний хэрэгцээ байгааг тооцолгүй олон хүнийг тухайн чиглэлээр төгсгөх жишээтэй. Товчхондоо хөдөлмөрийн зах зээлтэй уялдахгүй байна гэсэн үг.
-Хөдөлмөрийн биржид очихоор нээлттэй ажлын байр, ажилгүй хүмүүсийн тоо бараг л дүйдэг. Энэ нь бүх хүн дээд боловсрол эзэмшихийг хүсдэгтэй холбоотой байж мэднэ. МСҮТ-ийн элсэгчдийг олшруулахын тулд ямар арга хэмжээ авч байна вэ?
-Энэ салбарын хөгжүүлэхийн тулд олон нийтийн хэвшмэл ойлголтыг өөрчлөх шаардлага бий. Дээд боловсрол эзэмших нь нэг дэх асуудал, харин политехникийн коллежийг хоёрт оруулж бодох нь бий. Тэгвэл дэлхий нийтэд мэргэжилтэй боловсон хүчин эзэмшсэн мэдлэгээрээ хөдөлмөр эрхэлж, амьдралаа хангалуун авч явах боломж бүрдсэн. Манай улсад гэхэд өнөөдөр мундаг үсчин, ур чадвартай тогооч хэдэн төгрөгийн цалин авч байгаа билээ. Цаашлаад энэ чиглэлээрээ байгууллага тэргүүлэн ажиллаж байна. Тэгэхээр энэ талын ойлголт, мэдээллийг хүмүүст зөв хүргэх ёстой. Гадаадын орнуудад мэргэжил сонгох ухааныг хүүхдэдээ багаас нь ойлгуулдаг. Тэгэхээр “Тэдэн жил сурч, төгсөх ийм мэргэжил байна. Ийм ийм онцлогтой. Манай улс ойрын тэдэн жилд хөгжлийн ийм бодлого барьж буй учраас ийм салбарын мэргэжилтэн эрэлттэй байх нь. Харин дэлхий нийтэд ийм мэргэжил эрэлттэй байх нь” гэх мэтээр чиг баримжаа олгох сургалт, мэдээлэл өгч байх нь нэлээд үр дүнтэй. Мэргэжлийн боловсролын сургуулиуд өөрсдийгөө нэгдсэн байдлаар сурталчлах ажил түлхүү хийх шаардлагатай. Сүүлийн үед цахим орчин эрчимтэй хөгжиж байна. Тэгэхээр интэртаймент чиглэлээр сурталчлах боломж нээгдсэн. Тиймээс манай яамны холбогдох хэлтсийнхэн үүнд анхааран ажиллаж байгаа. Харин сургуулиуд тухайн орон нутагтаа өөрсдийгөө сурталчилж, тодорхой ажил хийдэг.
-Миний хувьд МСҮТ-ийг зүгээр л нэг ажилтан бэлтгэдэг бус, хувийн бизнес, жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдийг бэлтгэдэг гэж хардаг. Тэгэхээр ийм сургууль төгссөн, олны танил болсон хүмүүсээр дамжуулан сурталчилгаа хийвэл үр дүн гарах байх?
-Тийм. Дэлхийн ур чадварын тэмцээн гэж бий. Монгол Улс уг тэмцээнд гурван удаа оролцохдоо чамлахааргүй амжилт гаргасан. Түүнд оролцсон хүүхдүүд дэлхийн төвшний хаана нь явж байгаагаа мэдээд, эргэж ирээд бусдадаа хэлж, тухайн мэргэжлийг сурталчилж байна. Таны хэлсэнчлэн баялаг бүтээгчид эндээс гарч байгаа юм. Тиймээс төгсөж байгаа хүүхдүүдийг бизнес эрхлэхэд нь дэмжлэг үзүүлэх шаардлага бий. Манай яам Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих сангаасаа бодлогын хүрээнд 4-5 хүүхдийг хоршоо хэлбэрээр хамтран, гарааны бизнес эрхлэхэд нь дэмжлэг үзүүлж байгаа.
-МСҮТ-ийн сурагцагдад 70 мянган төгрөгийн тэтгэлэг олгодог болъё гэсэн. Энэ үнэн үү?
-УИХ дээр ийм санаачилга гарсан. Ер нь ийм хөшүүрэг байх шаардлагатай.
-2018 онд ямар мэргэжлүүд эрэлттэй байна вэ?
-Аж ахуйн нэгжүүдээс судалгаа авч, эрэлттэй мэргэжлийг тодорхойлдог. Өнгөрсөн жил хамгийн эрэлттэй мэргэжил нь жолооч байсан. Харин өнөө жил барилгын туслах ажилтан байна. Үүний дараа борлуулагч, худалдагч, оёдолчин, тогооч, жолооч, эм найруулагч гээд 20 орчим мэргэжил бий. Ер нь үйлчилгээний салбарын мэргэжил эрэлттэй байгаа.
