УИХ-ын дэд дарга Л.Энх-Амгалангаар ахлуулсан Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт ажлын хэсгээс Монгол Улсыг бүхэлд нь нэг тойрог болгох санал гаргажээ. Энэ тухай Ажлын хэсгийн ахлагч Л.Энх-Амгалан “Сонгуулийн хуультай холбоотойгоор УИХ-ын даргын захирамжаар ажлын хэсэг байгуулан ажиллаж байгаа. Бүлэгт  Сонгуулийн тухай хуулийн төслийн ажлын хэсгийнхэн мэдээлэл өглөө. 2017 онд УИХ-ын даргын захирамжаар Сонгуулийн гурван хуулийг санаачилж, өргөн барих асуудлаар ажлын хэсэг томилогдож ажилласан. Зөвхөн МАН-ын гишүүд бус УИХ-д суудалтай нам, бие даагч гишүүдийн төлөөлөл бүхий 12 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй ажлын хэсэг байгуулсан.

Бид цаашид нэг хуулиар гурван сонгууль явуулах эрхзүйн боломжгүй гэдэг том сургамж авсан. Үүний дагуу Ерөнхийлөгч, УИХ, орон нутаг, сум дүүргийн сонгууль тус тусдаа хуулиар явах зайлшгүй үндэслэл байна гэж үзсэн. Монгол Улс өнгөрсөн хугацаанд долоон удаа сонгууль зохион байгуулсан.

Ингэхдээ дөрвөн удаа мажоритар, нэг удаа холимог, бусад нь томсгосон тойргийн тогтолцоогоор сонгууль хийсэн байна. Ингээд бид өнгөрсөн сонгуулиудын судалгааг авч үзэн цаашид Монгол Улс ямар тогтолцоогоор сонгууль зохион байгуулах вэ гэдгийг авч үзсэн. Иргэд улс төрийн нам гэхээсээ илүү УИХ-д өөрийнхөө төлөөллийг туршлагатай, нэр цэвэр, тулхтай хүнээр бүрдүүлэх хүлээлттэй байна. Өнөөдрийг хүртэл Сонгуулийн хуулийг батлахдаа тухайн үед эрх барьж байсан намд ашигтай байдлаар баталж ирсэн байна. Цаашид Монголын ард түмэнд ашигтай хувилбар нь юу вэ гэдгийг ажлын хэсэг дээр судалсан.

Бидэнд дөрвөн хувилбар байна. Тухайлбал, одоогийн байгаа жижиг 76, мөн өмнөх томсгосон буюу олон мандаттай, бүсчилсэн, дөрөвдүгээрт Монгол Улс нэг тойрог гэсэн хувилбараар сонгууль хийх эрх зүйн боломжтой байна. Ажлын хэсэг нэлээд нухацтай авч хэлэлцээд дээрх хувилбарын аль нь Монгол Улсын тогтвортой хөгжлийн бодлогод хэрэгтэй вэ гэдэг дээр давуу болон сул тал дээр судалгаа хийж үзээд Монгол Улс нэг тойрог гэсэн тогтолцоо нь зөв байна гэж үзсэн” хэмээн байр сууриа илэрхийлсэн юм.

Өмнө нь УИХ-ын гишүүн асан Э.Бат-Үүл, С.Оюун нарын гишүүн ийм хувилбар бүхий хуулийн төсөл парламентад өргөн барьж байв. 2016 оны Сонгуулийн тухай хуулийг УИХ-аар хэлэлцэх үеэр МАХН-ын зүгээс ч ийм саналыг гаргаж байлаа.

Гэвч дэмжлэг хүлээж чадаагүй юм. Э.Бат-Үүл, С.Оюун нар хуулийн төслөө өргөн барих үед санал тоолох хар машин байгаагүй учраас дэмжих боломжгүй гэж тайлбарладаг бол Н.Энхбаяр тэргүүтэй МАХН-ын санал улс төрийн шалтгаанаар парламентын босго даваагүй нь хэн бүхэнд ойлгомжтой.

Харин энэ удаад эрх баригч МАН-ын зүгээс Монгол Улсыг бүхэлд нь нэг тойрог болгох хуулийн төслийг Л.Энх-Амгалангаар дамжуулж “гэрэл цохиулав”. Сөрөг хүчин АН, парламентын гадна яваа намууд эл хуулийн төслийг дэмжих эсэхийг хэлж мэдэхгүй. Одоогоор байр сууриа илэрхийлээгүй явна. Сонгуулийн хууль гэдэг аль нэг нам, эвслийн давамгайллаар бусдын саналыг тусгаж өөрчилдөг учраас тийм ч амархан шийдэх асуудал биш.

Гагцхүү Монгол Улс бүхэлдээ нэг тойрог болбол бие даагчид хаачих вэ гэсэн асуулт гарч ирэх юм. АН, МАН-ын тухайд тухайн нэр дэвшигчээ саналын хуудсанд оруулж таарна. Харин тэрхүү саналын хуудсанд бие даагчдын төлөөлөл багтах уу гэдэг нь өнөөдөртөө асуултын тэмдэгтэй үлдэх нь.

Ажлын хэсгийн ахлагч Л.Энх-Амгалангийн хэлснээр “Урт жагсаал гарах юм уу гэж хүмүүс ойлгож байх шиг байна. Жагсаалтаас нэг л хүн дугуйлна гэж хуулийн төсөлд орж ирж байна. Иргэд сонголттой байхыг хүсдэг. Цөөхөн хүн оруулж ирээд сонгохоос өөр аргагүй байдалд тулгадаг гэж ярьдаг. Тиймээс Монгол Улс нэг тойргийн талаар олон яриа гарч болно. Зарчмын хувьд Сонгуулийн хуулийг дөрвөн жил тутамд өөрчилдөг энэ байдлыг болиулах шаардлагатай байгаа юм. Иймээс хаврын чуулганы хугацаанд багтаад хуулийн төслийг өргөн бариад хэлэлцүүлэг эхлэх бэлтгэлийг хангаж, намрын чуулганы эхэнд баталж авахгүй бол сонгуулиас өмнө зургаан сараас багагүй хугацаанд баталсан байх ёстой” гэжээ. Тийм ч байж болох.

Гэхдээ саналын хуудаст оруулах олон нэр дэвшигчээс бие даагчдыг олж сонгоно гэдэг амар зүйл биш болов уу. АН, МАН бусад нам эвслээс нэр дэвшигчдийн нэрс дундаас бие даагч гишүүдийг олж дугуйлна гэдэг өвснөөс зүү хайхтай адилхан биш гэж үү.

Ингэж бичсэнээрээ бие даагч гишүүдийг өмөөрч, тэдний талд дуугарах гэсэнгүй. Харин сонгох, сонгогдох эрх бүхий Үндсэн хуулийн заалт үүгээр зөрчигдөхгүй гэсэн баталгаа өнөөдөртөө алга.

С.Сүлд