Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн талаар Ажлын хэсгийн гишүүн, хууль зүйн ухааны доктор Д.Сүнжидтэй ярилцлаа.

-Нутгийн өөрөө удирдах тогтолцоог боловсронгуй болгохтой холбоотой заалтуудыг Үндсэн хуульд тусгаснаар иргэдэд ямар ач холбогдолтой юм бэ?  

-Хуулийн төсөлд нутгийн өөрөө удирдах ёстой холбоотой гурван багц өөрчлөлт орж байгаа. Эхнийх нь хотын эрх зүйн байдлыг тодорхой болгох үүднээс оруулсан заалт. Энэ нь “Улсын болон орон нутгийн харьяалалтай хот, тосгоны эрхзүйн үндэс, тэдгээрийн өөрийн удирдлагын болон засаг захиргааны зохион байгуулалтын зарчмыг хуулиар тогтооно” гэж заасан. Үүнтэй холбоотой гол асуудал нь Эрдэнэт, Дархан аймгийг хот болгомоор байна гэдгийг оршин суугчид болоод УИХ-д сонгогдсон гишүүд нь хэлдэг. Тухайн оршин суугчид аймаг нь хотын статустай болвол илүү эрх дархтай болно гэдэг ойлголт, хүлээлттэй байна. Одоо хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа Үндсэн хуулийн томьёоллоор хот, тосгон гэж нэрлэснээр бүх асуудал шийдэгдэхгүй. Өөрөөр хэлбэл, Эрдэнэт хот гэж нэрлэснээр Орхон аймгийн эдийн засаг сайжрахгүй гэсэн үг.

Уламжлалт утгаараа хот гэдэг нь төвлөрсөн хүн амтай, инженерийн шугам сүлжээ, дэд бүтэц, эдийн засгийн нөөц төвлөрсөн аж ахуй нэгжтэй, үйлчилгээ төвлөрсөн газрыг хот гэнэ. Хот ямар байх ёстой вэ гэхээр удирдлага нь иргэдээсээ сонгогддог. Тиймээс хотын болоод засаг, захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгж гэдэг уламжлалт ойлголттой шүү дээ.

Тэгвэл хотын чиг үүрэг нь ондоо. Жишээлбэл, Улаанбаатар хотын захирагч гэж тусдаа сонгох ёстой. Сонгогдсон хотын захирагч нь зөвхөн хотын асуудлаа шийддэг. Зам, шуудуу нь бороо зайлуулах сувагтай юу, гэрэлтүүлэг байна уу, траншейны нүх бөглөрсөн үү гэдэг хотын асуудлыг аж ахуйн хувьд шийдэх ёстой. Түүнээс биш хотын хаана нь газар өгөх, өгөхгүй байх, хотын иргэний бүртгэл зэрэг нь хотын захирагчид хамаарахгүй. Өөрөөр хэлбэл, хүүхдийн парк хаана байх юм бэ, ногоон байгууламжийг хаана байгуулах бэ, зам талбайгаа яаж засах вэ гэдгийг хариуцах чиг үүрэгтэй албан тушаалтан.

Энэ сонгодог утгаар нь хот, тосгоны эрхзүйн байдлыг хуулиар тодорхойлсон ч салбар хууль нь нарийн салгаж зохицуулж чадаагүй, давхардуулсан. Жишээлбэл, Улаанбаатар хотын захирагч бөгөөд нийслэлийн Засаг дарга гээд нэг ойлголт юм шиг явж ирсэн. Бид ч гэсэн салгаж ойлгохоо больсон. Нэг хүн энэ хоёр албан тушаалыг хамтад нь хашдаг мэтээр ойлголттой байдаг. Тиймээс үүнийг нь засаг, захиргаа, нутаг дэвсгэрийн эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтоож, тодорхой болгох хэрэгтэй. Тэгж байж л Орхон, Дархан-Уул аймаг нь тодорхой статусаа авах боломжтой болно.

Үндсэн хуульд нэмэлт оруулах хуулийн төсөлд хот байгуулж, удирдлагаа өөрсдөө сонгоно. Хотын чиг үүрэг нь тусдаа байх ёстойг заасан. Өөрөөр хэлбэл хотын чиг үүрэг аймгийн чиг үүрэгтэй давхцахгүй гэсэн үг. Харин нэг нутаг дэвсгэр дээр хот нь ч, аймаг нь ч давхцаж байгаа бол энэ чиг үүргийг нэг нэгэндээ шилжүүлэх үүргийг хуулиар зохицуулна гэсэн учиртай заалт бий.

-Хуулийн төсөлд сумын иргэд Засаг даргаа өөрсдөө сонгоно. Харин чөлөөлөх, орных нь хүнийг томилохыг аймаг, нийслэлийн засаг дарга шийдвэрлэнэ гэж заасан. Энэ заалт нь иргэдийн сонголтод нөлөөлж байна гэх шүүмжлэлд их өртөж байна. Аймаг нийслэлийн Засаг даргыг ингэж чөлөөлж, огцруулах эрхийг олгосон нь ямар учиртай юм бэ?

-Аймгийн ИТХ-аас санал болгосноор аймаг, нийслэлийн засаг даргыг Ерөнхий сайд томилно. Харин анхан шатны буюу баг, хорооны Засаг даргыг сумын Засаг дарга томилно. Ингэхдээ ИТХ-аас санал авахгүй. Харин сум, дүүргийн Засаг даргыг иргэд өөрсдөө сонгоно гэж хуульчилсан.

Хуулийн төслийн 60.4-т “Аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны Засаг даргыг хуульд заасан үндэслэл, журмаар чөлөөлж, огцруулна. Сум, дүүргийн Засаг даргыг огцруулсан бол бүрэн эрхийн үлдсэн хугацаанд ажиллах Засаг даргыг аймаг, нийслэлийн Засаг дарга томилно” гэж заасан. Үүний учир нь иргэдээс сонгогдсон Засаг дарга нь “Би иргэдээс сонгогдсон юм чинь” гээд дорвитой ажиллахгүй, хууль бус зүйл хийх вий болгоомжлолтой холбоотой. Хуулиар тухайн Засаг дарга хууль бус зүйл хийхгүй байх, шийдвэр гаргахдаа нэгдмэл байр суурьтай дээд шатныхаа байгууллага төрийн шийдвэрийг харах ёстой болж байгаа юм. Үүнийг зөрчвөл огцруулна. Ингээд огцруулсан тохиолдолд “удирдлагаар хурдан шуурхай хангах” үүднээс дээд шатны удирдлага нь орны хүнийг томилж болох юм гэж үзэж оруулсан.

Ингэснээр дахин сонгууль явуулахгүй. Дахин хэдэн хүнийг нэр дэвшүүлж, мөрийн хөтөлбөр гэж цаг алдахгүй сайн талтай.

Энэ заалтыг сөрөг талаас нь харах хүмүүс цөөнгүй бий. Энэ нь дээд шатны Засаг дарга өөрийн хүнээ тавихын тулд ямар нэг шалтгаанаар сумын Засаг даргыг чөлөөлж, өөрийн хүнээ томилох вий гэсэн болгоомжлол. Энд өөрийн хүн гэдэг нь хамаатан садан, ашиг сонирхол нэгтэй бүлгийн гишүүн, намын хүнийг хэлнэ. Үүнийг бодох ёстой үндэслэл мөн үү гэвэл мөн.

-Хууль санаачлагчдын зүгээс Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт оруулах нь орон нутгийн хэт улстөржилтийг сааруулна гэж тайлбарласан. Хуульд нэмэлт, өөрчлөлт орсноор орон нутаг дахь улстөржилт үнэхээр буурах боломжтой юу?

-Нутгийн өөрөө удирдлагын үндсэн байгууллага нь сум, дүүргийн иргэдийн хурал гэж заасан. Ингэхдээ өмчийн болон татвар тогтоох эрх өгсөн. Улстөржилт багасах боломжтой гэж үзэж байна. Учир нь аймаг нийслэл, сум дүүргийн хувьд давхацдаг байсан. Аймаг нийслэл, сум, дүүрэг дараах бүрэн эрхтэй гэж заасан хэрнээ аймаг, нийслэл, сум, дүүргийг салгаж авч үздэг. Аймаг, сум хоёрт хамтад нь олгосон эрх байвал аймаг хэрэгжүүлдэг байсан. Дээрх дөрвөн нэгжид адил эрх олгосон атлаа аль нь шийдвэрлэх нь мэдэгддэггүй байсан. Аймаг нь дээд шатны байгууллага учраас татаад авчихдаг. Энэ байдлыг засахын тулд зарим зүйл заалт оруулсан. Гэхдээ татвар, өмчийн эрх орж ирнэ гэсэн үг. Татвар, өмчийн эрхээс хүмүүс мэдээж болгоомжилж байна. Хуульд заасан хязгаарын хүрээнд гэж тусгасан учраас тодорхой хязгаартай.

Мөн одоо хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа хуулиар дүүрэг, нийслэлийн гэж хоёр иргэдийн хурал сонгодог байсан бол зөвхөн дүүргийн иргэдийн хурлыг сонгохоор зааж өгсөн. Өөрөөр хэлбэл, хоёр сонгууль явауулахаа болино гэсэн үг. Харин сонгуулийн мандат авсан төлөөлөгч дундаасаа нийслэлийн иргэдийн хурлын төлөөлөгчөө сонгоно. Ингэснээр эдийн засгийн хувьд ч зардал хэмнэнэ. Мөн дүүргүүдэд төлөөлөгчид тэнцүү хуваарилагдаж нийслэлийн тулгамдсан үндсэн асуудлыг шийдвэрлэхийн төлөө ажиллана. Улстөржилт ийм байдлаар буурах болов уу гэж найдаж байна.

-Дүүргээс сонгогдсон ИТХ-ын төлөөлөгчөөс нийслэлийн төлөөлөгчийг томилно, сонгууль явуулахгүй гэдэг нь хэр зөв шийдэл юм бэ. 76 төсөв гэдэг шиг дүүргээс сонгогдсон төлөөлөгчид нь нийслэлийн төсвөө есөн дүүрэг рүүгээ чангаагаад байх асуудал үүсэх болов уу гэж харж байна?

-ИТХ-д ахин нэг өөрчлөлт хийх зүйл нь сум, дүүрэгт өмч, татвар, төсөв төвлөрөхтэй холбоотой асуудал. Сум, дүүргийн удирдлагууд энэ жилийн бидний төсөв ямар байгаа билээ, алинг нь нэн тэргүүнд шийдэх вэ гэдгийг өөрсдөө шийдэхийг хүсдэг. Тэгвэл хуулийн зохицуулалтаар нийслэл энэ асуудал руу орох хэрэггүй болно. Одоогийн зохицуулалтаар нийслэл дундын үүрэгтэй байгаа шүү дээ. Нийслэлийн хэмжээнд бодлого, төлөвлөлт, хөгжил хэрэгжиж байна уу гэдгийг НИТХ хянана. Дээрээс өгсөн тушаал, шийдвэр, тогтоол дүүрэгт бууж чадаж байна уу, гажиж байна уу гэдгийг хянадаг. Хэрвээ гажиж байвал залруулна гэдэг дундын институц маягтай болж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл аймаг, нийслэл “би татвар, төсвөө мэднэ” гээд ханцуй шамлаж ороод байхгүй. Сум, дүүрэгт эрхийг нь өгч байна гэж ойлгож болно.

Р.Хишигжаргал