Ширээн дээрээ дэлгэсэн номын минь эхний хуудаст “Монгол Улс хүнлэг ардчилсан нийгэм байгуулахаар тунхагласан. Тэр загвар нийгмийн эдийн засгийн хэмжүүр нь дундаж давхаргын хувь хэмжээ. Гэтэл манай улсын дундаж давхарга 30 хувьд ч хүрэхгүй байна. Бид газрын хэвлийгээс гаргасан баялгаа ходоодны мухар руу биш, тархины гүндээ хийдэг болвол орлого бий болгох чадвартай дундаж давхаргаа нэмж чадна. Үүнийг залуу судлаач олж харсан нь нэн сайшаалтай санагдлаа” гэсэн үг анхаарал татна. 2015 онд хэвлэгдсэн энэ номын зохиогч нь одоогийн Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, номонд зориулан сэтгэгдэл бичсэн нь Сангийн сайд Б.Жавхлан. Тэр үед Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ залуу судлаач, Сангийн сайд Б.Жавхлан Монголбанкны Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч байжээ. Тэр үед залуу судлаач Монгол Улсын хөгжилд хүрэх замыг “дундаж давхаргыг нэмэгдүүлэх” гэж харж байсан бол, Монголбанкны тэргүүн дэд ерөнхийлөгч, эдийн засагч Б.Жавхлан ч түүнтэй санал нийлж байж.

Дундаж давхаргыг нэмэгдүүлж байж л хөгжилд хүрнэ гэдэгт санал нэгдэж байсан тэдэнд тэр үед шийдвэр гаргах төвшний эрх мэдэл байсангүй ч энэ үед Монгол Улсын алсын харааг тэр, тэд тодорхойлж байна. Долоон жилийн өмнөх түүний, тэдний байр суурь өөрчлөгдсөн болов уу, яасан бол?...Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн Баян-Өлгий аймагт ажиллах үеэрээ иргэдэд танилцуулсан Засгийн газрын “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-оос энэ бүхний хариултыг хайцгаая.

Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар он солигдохын өмнөх өдөр “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-оо УИХ-д танилцуулж, батлуулсан. “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ыг энэ ондоо багтаан бүх аймгийн иргэдэд Ерөнхий сайд өөрөө танилцуулах бөгөөд хамгийн эхнийх нь нарны баяр Наурызаар Баян-Өлгий аймгийн иргэдэд хийсэн танилцуулга байлаа.

Энэ 2022 он бол гурван арванаар төлөвлөсөн “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ын эхний жил. Энэ оноос цагийн зүү эргэж арван жилийн дотор эдийн засгийг гурав дахин нэмэгдүүлэх зорилт тавиад байгаа. Өдгөө манай улсын эдийн засаг 40 гаруй их наяд төгрөгт багтдаг бөгөөд үүний 12 орчим их наяд нь улсын төсөв. Тодруулж хэлбэл ойролцоогоор дөрвөн төгрөг тутмын нэг нь улсын төвсийн мөнгө гэсэн үг юм. Улсын төсвийг задлаж үзвэл урсгал зардалд 80 орчим хувиа зарцуулж, үлдсэн 20 хувиар шинэ хөрөнгө оруулалт хийдэг. Засгийн газраас зарласан “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ын зорилт энэ эдийн засгийг хамгийн багадаа гурав дахин тэлэх. 120 их наядын эдийн засагтай болчихвол нийгмийн суурь асуудлуудаа шийдэж, дундаж давхарга дийлэнхийг бүрдүүлсэн хөгжингүй орнуудын төвшинд хүрнэ хэмээж байгаа. Эхний арван жилд эдийн засгаа ингэж тэлж чадвал дараагийн хоёр арваны зорилтуудад хүрэх зам дардан байх юм.

Учир нь, “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ын эхний арван жил “Хөгжлийг хязгаарлагч хүчин зүйлсийг шийдвэрлэх”-д чиглэнэ. Харин дараагийн хоёр арванд урт хугацааны хөгжлийн бодлогыг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөөд байгаа. Улсын төсөв нь нүүрснээс хамаардаг манайх шиг улс эдийн засгаа яаралтай солонгоруулахгүй бол, экспортын нэр төрлөө олшруулахгүй бол, импортын үүдээ нэмэгдүүлэхгүй бол Эрээн, Гашуунсухайтын боомт дээр Монгол Улсын эдийн засаг тогтдог гэдгийг цар тахлын энэ үе хангалттай харуулсан. Муу юмны сайн тал гэж энэ. Эрээн хаахад эдийн засаг хэрхэн сөхөрдгийг өнгөрсөн хэдэн сар бүх монголчуудад харуулж өгсөн. Эрээний боомт дээр хүнс, Гашуунсухайтын боомт дээр нүүрс тэр чигээрээ тогтдог гэдгийг харуулсан эдгээр саруудад монголчууд илүү олон гарцтай, боомттой болох хэрэгтэй гэдгийг дахин сануулсан. Засгийн газрын дэвшүүлсэн Шинэ сэргэлтийн бодлогын үндсийн үндэс нь энэ.

Шинэ сэргэлтийн бодлогын зургаан үндсэн зорилтын хамгийн эхнийх нь Боомтуудын сэргэлт. Манай улс уг нь хуурай замын 42, агаарын замын дөрвөн боомттой. Далайд гарцгүй, хоёрхон хөрштэй буфер улс болох бид эдгээрийн 29-өөр нь ОХУ-тай, 13-аар нь БНХАУ-тай хиллэдэг.

Харамсалтай нь энэ бүх боомт бүрэн ажиллаж, бүтэн цагаар үйл ажиллагаа явуулдаггүй. Өнөөдөр эдгээр боомтын долоо нь автозамаар, гурав нь төмөр замаар, нэг нь агаарын замаар холбогдож үйл ажиллагаа явуулдаг. Энэ үзүүлэлт нь биднийг боомтын хүчин чадлаараа 160 орны 130 дугаарт эрэмбэлэгдэхэд хүргэдэг. Далайд гарцгүй хэрнээ 46 боомтынхоо ердөө 11-ийг авто, төмөр зам, агаарын замаар холбосон гэдэг нь боомтуудын үйл ажиллагаа ерөнхийдөө боомилогдсон гэдгийг харуулдаг. Ерөнхий сайд ч үүнийг “Эдийн засгийн зүрх судасны цусны эргэлт доголдож, чухал цэгүүдэд зангилаа үүсэж цус харвалтын өмнөх байдалд орсон боомтуудын боймыг тайлахгүйгээр хөгжилд хүрэхээр үсрэх байтугай мөлхөх ч боломжгүй” хэмээн тодорхойлоод байгаа. Үүнээс гарахын тулд “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ын хүрээнд  Ханги, Цагаандэл, Бургастай, Цагааннуур, Тэс, Арцсуурь, Ханх, Бага Илэнх, Зэлтэр, Ульхан, Хавирга, Сүмбэр, Баянхошуу, Бичигтийн боомтуудыг автозамаар холбохоор зорьж байгаа юм. “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ын хүрээнд авто замаар холбохоор болсон боомтуудын нэг нь Баян-Өлгий аймгийн Цагааннуур боомт бөгөөд ингэснээр чөлөөт бүсийн үйл ажиллагааг эхлүүлэх боломж бүрдэж байгаа. Цагааннуурын боомтын 25 км автоамыг энэ есдүгээр сар гэхэд ашиглалтад оруулах боломжтой байгаа юм. Баян-Өлгий аймаг дахь бас нэгэн боомт Даянгийн боомт улирлын чанартай ажилладаг бөгөөд үүнийг бүтэн ажилладаг болгох нь боомтын боймыг тайлахын бас нэгэн хэсэг. Мөн энэ бодлогын хүрээнд Ханги-Мандалын төмөр замыг эхлүүлсэн бөгөөд зургаан сарын дотор барьж байгуулан ашиглалтад оруулах том зорилго Засгийн газар тавиад ажиллаж байгаа. Энэ зам бол “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ын Боомтын боомийг тайлах ажлын үсрэнгүй хөгжил болох биз ээ. Боомтуудыг өргөжүүлснээр худалдааны эргэлт хоёр дахин нэмэгдэнэ гэсэн тооцоо байгаа.

“Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ын дараагийн зорилт Эрчим хүч. Үнэндээ манай улсын эрчим хүчний салбар эрчээ алдаад удсан. Газар доорх инженерийн шугам сүлжээгээ сүүлийн 30 жилд бараг л шинэчлээгүйгээс цахилгаан станцуудын насжилт өндөрссөнөөр өртөг өндөртэй цахилгаан үйлдвэрлэх болсон. Баруун аймгууд, тэр дундаа Баян-Өлгий аймаг эрчим хүчээ 100 хувь импортоор авдаг бөгөөд үүнийг зогсоохын тулд өөрсдөө эрчим хүч үйлдвэрлэгч болох ганц л арга байгаа. Баруун аймгуудын хувьд Эрдэнэбүрэнгийн Усан цахилгаан станцыг барьж байгуулчихвал эрчим хүчний импортын хараанаас гарч чадах юм. Манай улс жилд 40 их наяд эдийн засгийнхаа 400 тэрбум төгрөгийг импортын эрчим хүчинд зарцуулдаг. Өөрөөр хэлбэл ийм тооны мөнгийг эдийн засгаасаа гадагш гаргадаг гэсэн үг. Эрдэнэбүрэнгийн хийгээд Эгийн голын Усан цахилгаан станц баригдвал эрчим хүчний импортлогчоос экспортлогч улс болох боломж бидэнд байгаа. Эдгээр Усан цахилгаан станцуудыг барихын төлөө бүгд нэг сэтгэлээр ажиллах ёстой гэдгийг Баян-Өлгий аймгийн иргэдэд “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ыг танилцуулахдаа Ерөнхий сайд онцлоод “Энэ бол эрчим хүчний хараат байдлаас гарах үндэсний эрх ашиг” гэж тодотгож байв.

“Шинэ сэргэлтийн бодлого”-д Аж үйлдвэржилтийн сэргэлтийн тухай бүлэг бий. Байгалийн баялгийнхаа 90 хувийг боловсруулалгүй гаргадаг гажуудлыг засаж, нэмүү өртөг шингээж ханган нийлүүлэгч орноос үйлдвэржсэн улс болох нь энэ хэсгийн зорилт.

Баян-Өлгий аймагт ажиллах үеэрээ Ерөнхий сайд иргэдийн санал хүсэлтэд үндэслэн Асгатын мөнгөий ордыг ашиглах тухай шийдвэрийг танилцуулсан нь “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ийн Аж үйлдвэржилтийн сэргэлт Баян-Өлгий аймгаас ингэж эхлэх суурийг тавьсан гэхэд болно. 1976 онд нээж, 2007 онд стратегийн ордын ангилалд оруулсан Асгатын мөнгөний орд тус аймгийн Ногооннуур суманд байдаг. Урьдчилсан үнэлгээгээр нийт 6.4 сая тонн хүдэртэй, 2.2 мянган тонн мөнгө, 72.6 мянган тонн зэс, 31.8 тонн сурьмагийн нөөцтэй Асгатын мөнгөний ордын лицензийн “Эрдэнэс Монгол” ХХК эзэмшдэг.

Асгатын мөнгөний ордыг түшиглээд 600 мянган тонн хүдэр олборлох уурхай барьж байгуулах боломжтой гэж үзэж байгаа юм. Асгатын мөнгөний орд эргэлтэд орсноор Баян-Өлгий аймаг төдийгүй Монгол Улсын эдийн засгийг сууриар нь тэлэхэд нөлөө үзүүлнэ. Ингэж эдийн засгийг сууриар нь тэлэхгүй л бол зорилго, зорилт бүхэн цаасан дээр царцан үлдэнэ гэдгийг Ерөнхий сайд сануулж байгаа.

“Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ын сүүлийн хэсэг нь Хот, хөдөөгийн сэргэлт, Ногоон хөгжлийн сэргэлт, Төрийн бүтээмжийн сэргэлтийн тухай. Нэг хүнд ногдох газар нутгийн хэмжээгээрээ дэлхийд тэргүүлдэг хэдий ч нийт нутаг дэвсгэрийн 0.3 хувийг эзэлдэг нийслэлдээ хүн амын 50 хувь нь оршин суудгаас “Манай улс хот-улс болжээ” хэмээн Ерөнхий сайд “Шинэ сэргэлтийн бодлого” дээрээ танилцуулсан. Хот, хөдөөгийн тэнцвэрт хөгжлийг хангахын тулд эдийн засгийн бодит хөшүүргийг хийх бөгөөд энэ бодлого хэрэгжсэнээр хот руу тэмүүлэх тусам үнэтэй, хөдөө орон нутагт ажиллах тусам дэмжлэгтэй байх юм.

Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн онцолсноор “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ыг хэрэгжүүлснээр эдийн засаг тэлж хүний хөгжлийн зорилтууд хангагдаж, эрүүл мэнд боловсролын үйлчилгээ сайжирч, Монгол хүний цалин орлого нэмэгдэж, чинээлэг ДУНДАЖ ДАВХАРГА тэлж, амьдралын чанар эрс сайжирна. Энэ бүхнээс дүгнэхэд “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ын эцсийн зорилгыг ганцхан өгүүлбэрээр тодорхойлоход “Чинээлэг, дундаж давхаргыг нэмэгдүүлэх” ажээ. Долоон жилийн өмнөх залуу судлаач тэр үеийнхээ зарчмаар жанжин шугамаа тодорхойлсон байна. Тэр нь “Чинээлэг, дундаж давхарга нь 70-аас илүү хувийг бүрдүүлдэг Монгол Улс болох”.

С.Ононтуул