Газар тариалангийн салбартай бага залуу наснаасаа амьдралаа холбож, одоо ч хийж бүтээж, хөдөлмөрлөсөөр яваа нэгэн бол Сэлэнгэ аймгийн Хөдөө аж ахуйн газрын дарга асан, “Түмэн бут” ХХК-ийн үүсгэн байгуулагч, Гавьяат механикжуулагч, Сүхбаатарын одонт Х.Даваахүү билээ. Эл эрхэмтэй Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага үүсэн байгуулагдсаны түүхт 100 жилийн ойн баярын үеэр ярилцсанаа Та бүгдэд хүргэж байна. 

-Танд энэ өдөр тохиож буй 100 жилийн ойн баярын мэнд хүргэе. Газар тариалангийн салбартай амьдралаа холбосон "Таны түүх"-ээс сонсож болох уу? 

-Монгол Улсад шинжлэх ухааны үндэстэй салбар буюу салбарын яам байгуулагдсаны 100 жилийн ойн мэндийг хүргэж байна. 

Би Атрын 2, 3 ,4-р аянд оролцож яваа хүн. Анх 1974 оноос хойш энэ салбартай холбогдсон. 1979-1982 онд Хүнс хөдөө аж ахуйн яаманд мэргэжилтэн байлаа. 1982-1987 онд Сэлэнгэ аймгийн Цагаан толгойн сангийн аж ахуйд Ерөнхий инженер ажиллаж байсан. Аймгийн Хөдөө аж ахуйн газарт Ерөнхий инженер хийж, дараа нь Удирдлагын академи төгсөж ирээд Баянгол сумын Засаг даргаар 16 жил ажилласан. Хамгийн сүүлд аймгийн Хөдөө аж ахуйн газрын дарга хийж байгаад тэтгэвэртээ гарсан. Одоо үүсгэн байгуулсан газар тариалангийн компанидаа ажиллаж байна. 

Газар тариалангийн салбар гэдэг буянтай. Хүн ардаа эрүүл хүнсээр хангаж, хөнгөн үйлдвэрийг түүхий эдээр хангадаг салбар маань үүсээд 100 гаруй жил болж байна. Тэр тусмаа би газар тариалангийн хүн.

1969 онд анх морин дэл дээр давхиж явсан малчин залуус оньсон техникийг эзэмшиж, атар газраа хагалж, монгол орныхоо хүн ардыг эрүүл хүнсээр хангах эхлэлийг тавьж байсан түүхтэй.

Тэр цагаас хойш газар тариалангийн салбар өдрөөс өдөрт өргөжин тэлж, Атрын 4 дэх аянаа зохион байгуулж байна.

-Ер Та энэ удаагийн "Атар"-ын аяны онцлогийг хэрхэн харж байна вэ? 

-Саяхан Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ Атрын IV аяныг зарласан. Атрын I аян гэвэл, оньсон техникийг барьсан нүүдлийн соёл иргэншилтэй залуус суурьшлийн ёс иргэншилд шилжиж, газар тариалангийн үйлдвэрлэл, техник технологийг эзэмшиж, 1976 он хүртэл явсан байна. Энэ бол олон сум, сангийн аж ахуй үүсэж, олон алдарт сайчууд төрж, арвин их ургац авч байсан он жилүүд. Тэр үед хөрсийг хагалж тариалах технологитой байлаа. Хуучнаар ЗХУ-ын техник, тоног төхөөрөмжийн тусламжтайгаар Атрын II аян 1976 онд хэрэгжиж байв. Энэ үед өмнөх хориод жилийн амжилтуудаа бататгаж, техник технологийн хувьд хавж боловсруулах технологи руу орсон юм. Аян болгонд техник технологи шинэчлэгдэж ирсэн гэсэн үг. 

Мөн маш олон сангийн аж ахуй, маш олон тэжээлийн үйлдвэр, маш олон саалийн фермер, өнөөдрийн яриад байгаа эрчимжсэн мал аж ахуйн суурь тавигдаж, сайхан хөгжил дэвшилд хүрсэн дээ. Ингэж яван явсаар нэг нийгмээс нөгөөд шилжих үед хөгжлийн хурд нь жаахан саарсан. 

2008 онд С.Баяр Ерөнхий сайд болоод ОХУ-д очиж, гурил гуйж байсан түүх саяхан. Хүнсээ гаднаас гуйж иднэ гэдэг боломжгүй шүү дээ. Өөрийн идэх гурил, будаагаа айлаас л гуйгаад байвал хэцүү биз дээ.

Тийм учраас Атрын III аян явагдаж, тэр үеийн хөрөнгө мөнгөтэй, боломжтой залуус газар тариалангийн салбар руу орж, техник технологийн шинэчлэл хийгдэж, тэг боловсруулалт гэгч зүйл рүү орж. Хөмрүүлж хагалж байсан, хавж байсан газар тариалангийн салбар тэг технологи руу орж, тус аян эрч хүчтэй өрнөсөн. Олон ч сайхан хөдөлмөрийн алдартнууд тодорсон он жилүүд байлаа. Энэ үргэлжилсээр өдгөө Атрын IV аяныг зарлаж байна. Ер тус аян урьд урьдынхаас илүү онцлогтой. Ерөнхий сайдын тэмдэглэж хэлсэнчлэн гурван атрын аяны амжилтыг бататгасан, түүнээс дутахгүй үр дүнд хүрсэн, цахим хөдөө аж ахуйг бий болгосон, орчин үеийн техник технологийг инновацитай холбож, үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний тоо хэмжээ нэмэгдсэн, гагц дотоодоо хангах бус гадагш экспортлох зорилт тавьсан байна. Энэ хэмжээгээрээ улс орны нийгэм, эдийн засагт оруулах үр нөлөө, вальютын нөөцийг ч нэмэгдүүлэх томоохон зорилтыг тавьж байгаа. Том бодлоготой, "Алсын хараа -2050" болон бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлал, "Цагаан алт" хөтөлбөр гээд цогц арга хэмжээ болж байгаа юм. Атрын IV аян гэж зөвхөн газар тариаланг яриад байхгүй, мал ахуйгаа ч хөгжүүлнэ. Тариагаа тарина, мал аж ахуйгаа эрчимжүүлнэ, хүн ардаа эрүүл экологийн хүнсээр хангана. Бүтээгдэхүүнийхээ чанар чансааг улам сайжруулж, экспортлох зорилго тавьж байна шүү дээ. Монгол орны тариаланчид, малчид маань дотоодынхоо хэрэгцээг хангахаас үл барам гадаад руу экспортлох томоохон зорилт тавьж байгаа юм байна. 

Амьдрахын тулд хүнс заавал хэрэгтэй. Бид хүн далайд амьдарч байна шүү дээ. БНХАУ, ОХУ гэж их том хүн далайд бидний үйлдвэрлэсэн бүхэн гарах боломж, эрэлт хэрэгцээ байна. Тиймээс залуус маань шинжлэх ухаанч, инновац шингэх боломжтой энэ салбарт өргөнөөр орж, хүн ардаа эрүүл хүнсээр хангаж, хөнгөн үйлдвэрээ түүхий эдээр хангахад хувь нэмрээ оруулаарай. 

Байгалийн баялаг бол шавхагдана, дундарна. Харин энэ бол дуусдаггүй, дундардаггүй, байнга баялаг. Тиймээс хөрсөө хамгаалж, улам л шинжлэх ухаанч байдлаар хандаж, энэ салбар руу залуус олноороо орж, улам хөгжиж дэвшээсэй. Дэлхийн хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн салбарын эгнээнд хүрч очно гэдэгт эргэлзэхгүй байна. 

-Буцаад Таны түүх рүү очъё. Амьдрал, бахархал, хөдөлмөр болсон газар тариалангийн салбар Та хоёрын түүх яаж эхэлж, яаж өрнөсөн нь басхүү өрнөж байгаа нь сонирхолтой байна.

-Би Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Уул суманд төрсөн. Манай сум бол төдий л тариа тарьдаггүй газар. Тариаг үржил шимтэй хөрсөнд ургуулдаг болохоор тэр. Энэ салбартай би хувь тавилангийн төөргөөр амьдралаа холбосон. Би Эрхүүгийн политехникийн коллежид сурч байгаад жил болоод эрүүл мэндийн байдлаас болж эх орондоо эргэж ирсэн. Дараа жил нь конкурс өгч, газар тариаланг мэдэхгүйгээр салбартаа хөл тавьж байлаа. Хувь тавилангийн эрхээр дээ. Би удам дамжсан тариаланч биш ээ. Гэхдээ энэ салбарт орсондоо туйлын баяртай явдаг. Энэ бол нүүдэлчин соёл иргэншлийг суурин соёл иргэншилтэй холбосон гайхалтай салбар. Хүнийг хүнсээр хангана гэдэг сайхан. 

Тариаланч хүний нэгэн бахархал бол намар тариагаа ургуулчхаад "шаагьсан" тариан дундуур алхах шүү дээ. Хэлсэн байдаг юм аа, "Тариа дуулж ургадаг юм" гэж. Салхины аясаар найгасан тариан дунд зогсоод "би хүн ардаа эрүүл хүнсээр хангахад өөрийн хувь нэмрээ орууллаа, тарьсан тариа болгоныг би ганцаар идэж барахгүй" гэж бодох ч сайхан.  

Тарьсан болгон ургаж, үржил шимээ өгдөг газар тариалангийн салбарын хамгийн сайхан, аз жаргалтай үе нь "Алтан намар"-аа дуулаад байж байх тэр л мөч юм даа. Тарьсан тариа нь өсөж өндийгөөд үр шимээ өгдөг сайхан ажил. 70 гарсан насандаа ч баярлаж, бахархан ажиллаж, тариагаа тарьсаар байна. 

-Тариа тарина гэдэг төрүүлснээ өсгөж байгаагаас өөрцгүй хамгаалж, хайрлаж, торддог ажил юм болов уу?  

-Хаврын нэг өдөр жилийг тэжээнэ гэдэг юм. Арчилж, хамгаалж ургуулна. Хүнээр бол хүүхдийг өсгөж байгаатай л ижил асуудал шүү дээ. Үржил шимээ өгөх үед хүн арддаа талх, тариа өгч байгаа нь сайхан. 

-Та ер нь төрийн бодлого, шийдвэрт сэтгэл хэр хангалуун явна вэ? 

-Үе үеийн төр засаг ард иргэдээ эрүүл хүнсээр хангах зорилго тавьж ирсэн. Энэ дөрвөн жилд цогцоор нь хөгжүүлэх зүг рүү ханджээ. "Атрын IV аян", "Цагаан алт", "Хүнсний хувьсгал" гээд цогц бодлого хэрэгжүүлэх гэж байгаа нь онцлог байна. Ноолуураа хүртэл самнаад экспортолъё гэж байна шүү дээ. Төрийн бодлогод сэтгэл өег байгаа. Урт хугацаатай хөнгөлөлттэй зээл олгож байгаа нь хангалттай. Ургамал хамгааллын, сэлбэг хэрэгсэл гээд олон зүйл хэрэгтэй. Газар тариалангийн салбар жилд ганцхан удаа мөнгө олдог. Энэ жил уриншаа хийнэ, дараа жил тарина. 1 жил 5 сарын жилийн дараа будаа маань болж, гурилын үйлдвэрт тушааж мөнгө болдог. Бүхий л улс хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн салбартаа дэмжлэг үзүүлдэг. Бодлого шийдвэрийг хэрэгжүүлэн хамтарч ажиллахаар сэтгэл өег яваа энэ үед 100 жилийн ой тохиож байна. 

М.Дэвээжаргал