1600 гаруй төрлийн материал туршиж, олон жилийн судалгаа хийсний эцэст Томас Эдисон цахилгаан гэрлийг айл өрхийн өдөр тутмын хэрэглээнд нэвтрүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулжээ. Түүний амжилтын ард ганцхан санаа бус, мянга мянган туршилт, алдаа, оролдлого байв.
Өнөөдөр бид өрөөнийхөө гэрлийг асаахад хэдхэн секунд хангалттай. Харин XIX зууны үед харанхуйг цахилгаанаар гэрэлтүүлэх нь эрдэмтэн, зохион бүтээгчдийн өмнө тулгарсан томоохон сорилт байлаа. Тэр үед гудамж, гэр орон, ажлын байранд хийн гэрэл болон тосон дэнлүү өргөн ашиглагддаг байсан ч гал гарах эрсдэл өндөр байсан учир цахилгаан гэрлийн хэрэгцээ нэн шаардлагатай байв.
Америкийн зохион бүтээгч Томас Алва Эдисон 1878 оноос цахилгаан гэрэлтүүлгийг ахуйн хэрэглээнд нэвтрүүлэх ажилдаа ханцуй шамлан оржээ. Түүний зорилго нь зүгээр л гэрэл гаргадаг чийдэн бүтээх бус, удаан хугацаанд асдаг, аюулгүй, үйлдвэрлэхэд боломжийн өртөгтэй гэрлийн систем бий болгох байв.
Гэхдээ Эдисон цахилгаан гэрлийн чийдэнгийн санааг анх гаргасан хүн биш юм. Түүнээс өмнө олон зохион бүтээгч цахилгаанаар гэрэл гаргах аргыг туршиж байжээ. Харин өмнөх загваруудын ихэнх нь богино хугацаанд шатаж дуусах, үйлдвэрлэхэд үнэтэй байх зэрэг сул талтай байв. Эдисон энэ асуудлыг шийдэхээр өөрийн лабораторид баг бүрдүүлэн, олон төрлийн материалыг туршиж эхэлсэн байна.
Мянга мянган туршилтын ард гарсан нээлт
Эдисон болон түүний баг гэрлийн чийдэн доторх нарийн утас буюу дамжуулагчийг ямар материалаар хийх нь хамгийн тохиромжтойг тогтоохоор ажиллажээ. Тэд металл утаснаас эхлээд ургамлын гаралтай материал хүртэл олон хувилбарыг туршсан бөгөөд нийт 1600 гаруй төрлийн материал шалгасан тухай Смитсоны институтын эх сурвалжид дурдсан байдаг.
1879 оны аравдугаар сарын 21–ний энэ өдөр түүний баг нүүрсжүүлсэн хөвөн утсыг шилэн бүрхүүл дотор байрлуулж, вакум орчинд цахилгаан гүйдэл дамжуулан туршжээ. Ингэснээр утас халж, гэрэл гаргахын зэрэгцээ өмнөх олон загвараас илүү удаан асах боломжтой болсон байна.
Энэ туршилт нь Эдисоны хувьд чухал ахиц байв. Гэхдээ тэр даруй бүх асуудал шийдэгдсэнгүй. Чийдэнгийн эдэлгээ, материалын сонголт, цахилгаан дамжуулах системийг цаашид улам сайжруулах шаардлагатай байлаа.
Гэрлийг айл бүрд хүргэх зорилго
Эдисоны амжилтын гол онцлог нь чийдэнгээр хязгаарлагдаагүйд оршино. Тэрээр цахилгаан үүсгүүр, дамжуулах утас, унтраалга, хамгаалалтын төхөөрөмж зэрэг гэрэлтүүлгийг бодитоор ашиглахад шаардлагатай системийг хамтад нь хөгжүүлсэн ачтан юм.
1879 оны арванхоёрдугаар сарын 31-нд Нью-Жерси мужийн Менло-Парк дахь лабораторийн орчинд цахилгаан гэрэлтүүлгийн системээ олон нийтэд үзүүлсэн нь дэлхийн түүхэнд хэзээ мартагдахгүй чухал үйл хэрэг байлаа. Хүмүүс цахилгаан гэрэл зөвхөн лабораторийн туршилт бус, өдөр тутмын амьдралд ашиглаж болох технологи гэдгийг нүдээрээ харсан нь энэ.
1882 оны есдүгээр сарын 4-нд Нью-Йорк хотын Перл-стритэд Эдисоны системд тулгуурласан арилжааны цахилгаан станц ажиллаж эхэлж, ойр орчмын хэрэглэгчдэд цахилгаан нийлүүлжээ. Энэ нь цахилгаан эрчим хүчийг хотын амьдралд өргөн нэвтрүүлэхэд чухал алхам болсон байна.
Л.Баяр
