УИХ дахь АН-ын бүлгийн дэд дарга Ш.Түвдэндоржтой ярилцлаа.

-Та Сонгуулийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулж жагсаалтын 28-аас зургааг нь хасч нийслэлийн тойргуудад тус бүр нэг мандат нэ­мэх агуулгатай хуулийн төсөл боловсруулж Засгийн газраас са­нал авсан. Түүнээс хойш багагүй хугацаа өнгөрлөө. Төслөө УИХ-д өргөн барих болоогүй юм уу, эсвэл бүр больчихсон уу?

-Сонгуулийн хуульд өөрчлөлт оруулах хуулийн төсөл санаачилсан нь эрх тэгш байх Үндсэн хуулийн үзэл санаанд тулгуурласан юм. Улаанбаатар хотод 100 мянган хүнийг нэг УИХ-ын гишүүн  тө­лөөлж байхад, орон нутагт дунджаар 50 мянган хүнийг нэг гишүүн төлөөж байгаа. 1992 онд Үндсэн хуулиа батлах үед Улаанбаатар хотод нийт хүн амын гуравны нэг нь оршин суудаг байлаа. Одоо бараг хоёрны нэг болон өсч байна. Гэтэл орон нутгаас олон, нийслэлээс цөөхөн гишүүн УИХ-д сонгогддог. Нийслэлээс сонгогдсон гишүүд бүх сонгогчийнхоо дуу хоолойг сонсох, тэднийхээ тул­гамдсан асуудлыг шийдвэрлэхэд хүндрэл үүсдэг. Товч­хон хэлбэл, Улаанбаатар хотын сонгогчдын эрх ашгийг хамгаалахын тулд энэ хуулийн төслийг санаа­чилсан юм. Энэ зорилгоосоо ухрах­гүй, төслөө өргөн барина гэсэн бодолтой байгаа. 

-Хэзээ өргөн барих юм бэ? 

-Энэ долоо хоногтоо багтаагаад өргөн барих бодолтой байна. 

-Та хэзээ ийм төсөл санаачлах нь зүйтэй юм байна гэж үзэв?

-Намрын чуулган завсарлахын өмнөхөн УИХ-ын сонгуулийн той­рог байгуулах, тойргийн мандатын тоо, дугаар, нутаг дэвсгэр, төвийг тогтоох тухай тогтоолын төслийг хэлэлцэн баталсан. Тэр үед зарим айм­гийн мандатыг хасч нийс­лэлийн дүүргүүдэд нэмэх санал гарсан боловч дэмжигдээгүй шүү дээ. Энэ тогтоолын төслийг хуулийн хугацаанд тулгаж баталсан учраас мандатын тоотой холбоотой өөр санал гаргах боломж гараагүй. Харин Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж УИХ-ын гишүүдийн тоог нэмэх, эсвэл жагсаалтын 28-аасаа хасч мажоритар руугаа шилжүүлж болох юм гэсэн яриа байсан юм. Ер нь нийслэлийн мандатын тоог нэмэх шаардлага байгаа гэдэг нь намууд болон иргэдийн байр сууринаас харагдсан. Тиймээс ийм төсөл санаачлах нь зүйтэй юм байна гэж үзсэн.

-Таныг төсөл боловсруулсан ту­хай мэдээлэл гарах үед зарим хүнд “Сонгуулийн тухай хуульд сонгууль болохоос өмнөх зургаан са­рын дотор өөрчлөлт оруулахыг хориглосон заалтыг санаатайгаар орхисон юм байна” гэх хардлага төрсөн байх. Энэ талаар та юу хэлэх вэ? 

-Сонгуулиас өмнөх зургаан сарын дотор өөрчлөлт оруулж бо­лох­гүй гэдэг заалтыг зориуд авч үлдээд дараа нь ийм хуулийн төсөл санаачилж байгаа юм биш. Үүн дээр хардах шаардлага байхгүй. Би өөрчлөлт оруулж болдоггүй гэж ойлгоод тэр заалт ороогүйг мэдэхгүй явж байсан. Мэдсэн даруйдаа хуу­лийн төслөө боловсруулж эхэл­сэн гэсэн үг. Сонгуулийн тухай хууль 2015 оны  арванхоёрдугаар  сарын 28-нд батлагдсан. Гэнэтхэн намууд зөв­шилцөөд л баталчихсан шүү дээ. Яах ийхийн зуургүй батлагдсан учраас анзаа­ралгүй орхисон зүйл олон бий. Лав л өөрчлөх шаард­лагатай 20 гаруй заалт байгааг гишүүд олоод харчихсан байна лээ. Засгийн газарт ч нэлээд хэдэн санал байгаа гэсэн. Гэхдээ тэр болгоныг авч хэлэлцэнэ гэвэл бүтэхгүй.

-Өөрчлөлт оруулахыг хориг­лосон заалт нь хуульдаа байхгүй ч Хүний эрхийг хангах үндэсний хөтөлбөрт байдаг гэсэн. Тэгэхээр таны төслийг ч хэлэлцэх боломж­гүй юм биш үү?

-2003 онд  баталсан  Хүний  эрхийг хангах  үндэсний хөтөл­бөрт Сон­гуулийн хуульд сонгууль болохоос өмнөх зургаан сарын дотор өөрчлөлт оруу­лахыг хориглосон заалт бий. Гэхдээ хууль, хөтөлбөр хоёр ялгаатай. Хөтөлбөрийн ийм зорилт байгаа хэдий ч бодит амьдрал дээр ямар шаардлага байгааг хар­галзан үзэх ёстой.  

-Таны төсөлтэй зэрэгцүүлээд гишүүд төсөл өргөн барих юм биш биз дээ. Тухайлбал, С.Одонтуяа гишүүн аймаг, сум, дүүргийн ИТХ-ын сонгуульд нэр дэв­шигч­дэд эмэгтэйчүүдийн квот тог­тоол­гохоор хуулийн төсөл өргөн барих гээд байгаа юм биш үү?

-Миний төсөлтэй холбоотой хөнд­­лөнгийн саналууд л орж ирэх байх. Түүнээс биш барьцуулаад төсөл өргөн барих гишүүн байхгүй байх. С.Одонтуяа  гишүүнээс асуусан “Тийм зүйл байхгүй” гэж байна лээ. 

-Таны төслийг дэмжээд гарын үсгээ зурсан гишүүн хэд байгаа вэ?

-Эвслийн бүлгээс хоёр, манай бүлгээс таван гишүүн гарын үсэг зурчихсан байгаа. Өнөөдрөөс МАН-ын бүлгийн гишүүдтэй уулзаж гарын үсэг зуруулна. Дэмжих ги­шүүд байгаа гэж ойлгож байна.

-Нийслэлийн тойргуудаас сон­гогдсон гишүүд гарын үсэг зурсан уу?

-Тийм. Гарын үсгээ зураагүй байгаа нийслэлээс сонгогдсон ги­шүүд ч дэмжих байх гэж бодож байна. 

С.Шийлэгтөмөр