Газар хөдлөлт нь хэн бүхэнд хамаатай асуудал юм. Жилийн аль ч улиралд өдөр шөнө ялаагүй гэнэт тохиолдож болох хор уршиг ихтэй байгалийн гамшигт үзэгдлийн үед хүмүүс бид хэрхэн амь нас, эрүүл мэндээ хамгаалах ёстой талаар мэргэжлийн хүн ингэж ярьж байна. Монголын газар хөдлөлт судлах төвийн эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан Д.Мөнхөөгийн яриаг хүргэе.


-      Өнгөрсөн сард Тувад хэд хэдэн удаагийн давтамжтайгаар газар хөдлөлт болсон. Энэ газар хөдлөлтийг Монголоос ирж байгаа газар хөдлөлт гэж ярьж байна. Ийм үзэгдэл байж болдог юм уу?

 -       Газар хөдлөлт гэдэг нь газрын хэвлийд болж байгаа физик, химийн үйл явц юм. Газар хөдлөлт нүүдэг явдал бий. Тухайлбал Монголд маш хүчтэй газар хөдлөвөл  дэлхийг тэр аяар нь доргиулна. 1957 оны газар хөдлөлт дэлхийг хоёроос гурав хоног харанга шиг доргиулсан. Иймэрхүү доргилт бол нөлөөлж болно. Манайд хүчтэй газар хөдлөлт болоогүй шүү дээ. Тэгэхээр Тувагийн газар хөдлөлт, саяны Өвөрмонголын газар хөдлөлтөд нөлөөлөх ёсгүй. Тувад болсон газар хөдлөлт Төв дээрээ 8-9 баллын үйлчлэл үзүүлэх хөдөлгөөн болсон. Тэгэхээр хоёр удаа 4.9 магнитудын хүчтэй газар хөдлөлт болсон гэсэн үг. Энэ нь барилгад эвдрэл учруулж, газрын хөрсөнд нөлөөлж, уул хаднаас чулуу өнхөрүүлэх гэх мэт үйлчлэл үзүүлдэг. 

       
-       Ойр ойрхон газар хөдлөх нь юутай холбоотой юм бол?

-    Газар бол мөнхийн хөдөлгөөнд оршдог. Түүнээс биш ойр, эрт, орой болно гэж байхгүй. Дэлхий дээр жилд нэгээс хоёр удаа маш хүчтэй газар хөдөлдөг. Ийм газар хөдлөлт манай дэлхийг тэр аяар нь донсолгож байгаа юм. Газар хөдлөлтөөс үүссэн доргилт долгион хэлбэрээр тардаг. Энэ долгион хоёроос гурван өдөр тархдаг. Тэгэхээр үе давтамж нь их номтой, өндөр үетэй долгионууд тарна. Ийм зүйл нэг газраас нөгөө газарт нөлөөлж болно.

-      Хэдэн сарын өмнө Улаанбаатар хотын хэд хэдэн дүүрэгт газар хөдөлсөн. Нийслэлд газар хөдлөлтийн идэвхжил ихэссэн гэх юм. Энэ үнэн үү?

-       Үгүй. Нийслэл хотод газар хөдлөлт идэвхжлээ гэж ярьж болохгүй юм. Нийслэлд газар хөдөлж байна гэдэг чинь хотжиж байгаатай холбоотой. Газар хөдлөлтийг мэдэрч байгаа хүний тоо нь олширч байгаа гэсэн үг. Байшин барилга дотор суугаад, суурьшаад ирэхээр газрын чичирхийлэл, долгионыг илүү мэдэрнэ. 4-5 давхар байшингийн дээр газар хөдлөлтөөс үүссэн хэлбэлзэл, ганхалт 6 дахин нэмэгддэг. 5 дээш давхар байшинд 10 дахин нэмэгддэг. Гэтэл монгол гэрт байгаа хүн газар хөдлөлтийг мэдрэхгүй өнгөрч болох юм. Бидний үзэж буйгаар одоогоос 4-5 мянган жилийн өмнө газар яаж эвдэрч хөдөлж байсан тэр хэмжээндээ л байгаа юм. Түүнээс ихдэж байна, багадаж байна гэж ярих арга байхгүй. Учир нь нэгж хугацаанд, нэгж талбайд болж байгаа газар хөдөлтийг дэлхий нийтээрээ байнга тоолж хэмжиж байгаа юм. Газар хөдлөлт байгалийн өөрийнх нь үзэгдэл юм. Байнгын санамсаргүй үзэгдэл. Хэдийд ч газар хөдөлж болно. Сая Тувад хоёр удаа давталттайгаар газар хөдөллөө. Энэ чинь байгалийн өөрийнх нь зүй тогтол. Үүнээс зайлах ямар ч арга байхгүй. Монголд газар хөдлөлт Тувад очиж нөлөөлнө гэсэн ойлголт байхгүй. 

-     4,6 магнитудын хүчтэй газар хөдлөлт болоход Улаанбаатарын барилгууд хэр тэсвэртэй байх бол?

-     Яг бидний дор хөдлөхөд аюултай. Бид 1967 онд бүтэн зургаан сар судалгаа явуулж байж хотыг мужилж өгсөн юм. Улаанбаатарт хөрснөөс хамаарч гурван янзын хүчтэй газар хөдлөлт болно. Одоогийн хот төлөвлөлтийг харахад шүүмжлэхээр зүйл их бий. Байшингаа барихад чанартай барихаас гадна барилгуудын байрлалыг маш зөв хийх ёстой. Өндөр урт барилгууд барилаа гэхэд хажуудах барилга нь намхан байх ёстой. Барилгууд дунд заавал хүүхэд тоглох талбайтай байх ёстой. Гэтэл одоо хүүхдийн талбай дээр граж, ресторан барьчихсан байна. Хүүхдийн талбайтай бол нөхдүүд амьд үлдэнэ. Одоо аюулгүй газар алга болчихсон байна. Мухар, нарийхан гудамжнууд хамгийн аюултай юм. Энэ өндөр барилгууд орчны газруудаа сүйд хийнэ шүү дээ. Хүчтэй салхинд мод аймшигтай савладаг шүү дээ.  Яг түүн шиг юм болно. Байшингуудын хоорондоо байрлах байр нь маш зөв байх ёстой.


-     Ер нь манай иргэд газар хөдлөлтөнд хэр бэлтгэлтэй байдаг юм бол?

-    Ер нь газар хөдлөлтийн хохирлыг багасгах гол үндсэн хөрөнгө оруулалтын нэг нь иргэдийн газар хөдлөлтийн талаарх мэдлэгийг дээшлүүлэх юм. Түүнийг мэддэггүй учраас аюулд өрттөг. Тийм учраас газар хөдлөлт гэж юу байдаг юм. Ямар ааш араншин үзүүлдэг юм гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Жишээлбэл биднийг ингээд сууж байхад газар хөдөлбөл дээрээс юм дараад уначихааргүй газар очиж байрлах хэрэгтэй. Ширээн дор орох ёстой. Гадаа гудамжинд байвал өндөр барилгаас аль болох хол байх хэрэгтэй. Гэртээ юм нурахаааргүй газар нуугдаж өөрийгөө хамгаалах ёстой. Газар хөдлөлтийг маш олон аюултай үзэгдэл дагадаг. Хамгийн нэгдүгээрт галын аюул байна. Монголчууд гал усны зовлон гэж ярьдаг биз дээ. Одоо манайд баригдаж байгаа барилгууд дандаа галд шатамхай материалаар баригдаж байгаа. Гадна талыг нь зузаан хөөсөнцөр цаасаар барьж боогоод гадаргууд нь шавар түрхдэг. Түүн рүү нэг л оч орох юм бол нүд ирмэхийн завгүй гал болдог.


-    Дэлхийн томоохон газар хөдлөлтүүд шилжиж байгаа талаар эрдэмтэд ярьж байна. Энэ манай улсад нөлөөлөх магадлал хэр байдаг юм бэ?

-   Шилжээд байвал утгагүй юм болно. Газар хөдөлсөн голомтоос алсад нөлөөлөх байдал бол байж болно. Газар хөдөлнө гэдэг нь тэнцвэрээ алдаад нэг талаасаа нөгөө тал руугаа нурахыг хэлж байгаа юм. Газар хөдлөлтийн хамгийн аюултай зүйл нь огцом гэнэт болдогт байгаа юм. Мод тахийж байгаад хугардаг шиг газар хөдлөлтийн долгион чичирхийлэл яг тэгэж л явагддаг. 


-    Улаанбаатар хотын газар хөдлөлтийн хамгийн идэвхтэй бүс аль газар вэ?

-    Хаана уул ихтэй байна тэнд аюултай. Газар хөдлөлт тал нутагт болбол савлаад л өнгөрнө. Учир нь тал нутагт нурж орж ирэх зүйл байхгүй шүү дээ. Тэгсэн манайхан уулын аманд очиж амьдарцгааж байна. Хүчтэй газар хөдлөхөд уул нураад “Их тэнгэр”-ийн амыг хаах бүрэн боломжтой. Тэгтэл манайхан тэнд хэдэн тэрбумын төгрөгийн хөрөнгө цугуулж байна. Орд харш бариад тэр чинь буруу зүйл хийж байгаа шүү дээ.


-     Аймшигтай газар хөдлөлт, цунами болж байгаа нь хүн төрөлхтөнтэй холбоотой юу?

-     Үгүй. Байгалийн өөрийнх нь л зүй тогтол.

Т.Энхэлээ