Физиологи, анагаах ухааны салбарын 2025 оны Нобелийн шагналыг хүртэх эрдэмтдийн хоёр нь Америк, нэг нь Японы иргэн байна. Тэд дархлааны систем нь бидний бие махбодид халдахыг оролддог олон мянган бичил биетнээс хэрхэн хамгаалдаг болохыг олж тогтоосныхоо төлөө энэхүү нэр хүндтэй шагналыг хүртэх ажээ.

Мэри Э.Брунков, Фред Рамсделл, Шимон Сакагучи нар "Дархлааны тэсвэр тэвчээртэй холбоотой үндсэн нээлтүүдийнхээ төлөө" шагналыг хуваалцах болно гэж Нобелийн хорооноос даваа гарагт Шведийн Стокгольм хотноо болсон ёслолын үеэр мэдэгдлээ.

Тэд дархлааны тогтолцооны хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгэдэг, аутоиммун өвчний шалтгаан болох дархлааны эсүүд бидний бие махбодид халдахаас сэргийлдэг "зохицуулалтын Т эсүүд"-ийг тодорхойлсон.

           Нобелийн хорооны дарга Олле Кампе хэлэхдээ "Тэдний нээлтүүд дархлааны систем хэрхэн ажилладаг, яагаад бид бүгд аутоиммун ноцтой өвчин үүсгэдэггүйг ойлгоход шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн" гэжээ.

Судалгааны үр дүнд эрдэмтэд аутоиммун өвчнийг анагааж, үүдэл эс, эрхтэн шилжүүлэн суулгах мэс заслын дараах хүндрэлийг бууруулах, хорт хавдрыг илүү үр дүнтэй эмчлэх боломжтой гэх найдварыг төрүүлж байгаа тухай тэр онцлов. "Чонон хөрвөс, ревматоид артрит, олон склероз зэрэг аутоиммун өвчин нь бүх насныханд нөлөөлдөг, үхэлд хүргэдэг өвчин юм. Харин тэдний нээсэн "Т зохицуулалтын эсүүд" нь тэдгээрийн нөлөөллөөс урьдчилан сэргийлэх туйлын чухал үүрэг гүйцэтгэдэг" гэж Үндэсний эрүүл мэндийн хүрээлэнгийн нэр хүндтэй судлаач Даниел Кастнер хэлэв.

“Хувьслын гайхамшигт бүтээл” гэж нэрлэсэн дархлааны уг систем нь эмгэг төрүүлэгчийг бие махбодын үндсэн эсээс ялгаж, дараа нь өвчин үүсгэгч биетүүд рүү дайрах замаар тухайн хүнийг өвчнөөс хамгаалдаг. Дархлааны тогтолцооноос зайлсхийхийн тулд эмгэг төрүүлэгч бичил биетүүд өнгөлөн далдлах хэлбэрээр хүний ​​​​эстэй ижил төстэй болдог тохиолдлыг ч мөн тэд тогтоожээ.

Хэрэв эмгэг төрүүлэгчид өөрсдийгөө амжилттай өнгөлөн далдалсан тохиолдолд биеийн дархлааны систем өөрийн эсүүд рүү дайрч, өвчин үүсэх магадлал нэмэгдэх эрсдэлтэй байдаг аж.

          Шагналыг хүртхээр болсон Японы дархлаа судлаач Сакагучи нь одоо Осакагийн их сургуульд суралцаж буй. Тэрбээр 1995 онд дархлааны систем яагаад бидний бие махбодид байнга халддаггүйг тайлбарлахад тус дөхөм болсон шинэ нээлт хийсэн гэж тус хороо мэдэгдэв.

Америкийн иргэн Брунков, Рамсделл нар 2000-аад оны эхээр Сакагучигийн нээлт дээр тулгуурлан тодорхой төрлийн хулгана яагаад аутоиммун өвчинд онцгой өртөмтгий байдгийг тайлбарласан. Тэдний туршилт олон жил үргэлжилсэн. Хулганы геномын зураглалыг өнөөдөр гаргахад хэдхэн хоног зарцуулдаг бол “1990-ээд онд өвсөн дундаас зүү хайж байгаатай адил зүйл байсан” гэж тус хорооноос мэдэгджээ.

Эцэст нь Брунков, Рамсделл нар эдгээр хулганаас тодорхой генийн мутацийг илрүүлж, "Foxp3" гэж нэрлэжээ. Дараа нь тэд энэ гентэй тэнцэх хүний ​​мутаци нь аутоиммун ноцтой өвчин болох "IPEX" хам шинжийг үүсгэдэг болохыг харуулсан. 2003 онд Сакагучи олж мэдсэн зүйлээ 1990-ээд оны нээлттэй холбож, "Foxp3" ген нь "зохицуулалтын Т эсийн" хөгжлийг удирддаг болохыг нотолсон.

Сакагучи ажлын хурлаас оффисдоо буцаж ирснийхээ дараа Нобелийн шагнал хүртэж байгаагаа мэдсэн аж. Тэрбээр ярилцлагадаа "Дархлаа судлаач, эмч нарыг дархлааны янз бүрийн өвчнийг эмчлэхдээ Т зохицуулагч эсийг хэрэглэхэд түлхэц болно гэж би итгэж байна" гэжээ.

     Брунков нь Сиэтл дэх Системийн биологийн хүрээлэнгийн хөтөлбөрийн менежер бөгөөд Рамсделл нь Сан Франциско дахь биотехнологийн "Sonoma Biotherapeutics" фирмийн үүсгэн байгуулагч юм.

Лондонгийн их сургуулийн коллежийн фармакологийн профессор, Их Британид төвтэй Физиологийн нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч Аннетт Дельфин хэлэхдээ, шалгарсан судлаачид "дархлааны тогтолцооны зохицуулалтын талаар амин чухал ойлголт" өгч, "аутоиммун өвчнийг эмчлэх, эрхтэн шилжүүлэн суулгах үр дүнг сайжруулах, хорт хавдрын эмчилгээг хөгжүүлэх шинэ боломжуудыг" нээж өгсөн" гэжээ. Мөн "Энэ ажил нь физиологийн суурь судалгаа нь хүний ​​эрүүл мэндэд асар их нөлөө үзүүлж болдгийн тод жишээ юм" гэж тэр мэдэгдэлдээ дурджээ.

Өнгөрсөн жил уг шагналыг АНУ-ын эрдэмтэн Виктор Амброс, Гари Рувкун нарт бие махбод дахь эсүүд хэрхэн ажилладагийг зохицуулдаг микро "РНХ" молекулыг нээн илрүүлснийх нь төлөө олгосон юм.

2023 онд тус шагналыг Каталин Карико, Дрю Вейсман нар "Ковид-19"-ийн тархалтыг бууруулах чухал хэрэгсэл болох мессенжер РНХ (mRNA) вакцин дээр хийсэн ажлынхаа төлөө хүртжээ. Шагнал нь 11 сая швед крон буюу 1 сая амдоллар байдаг.

Л.Баяр