2026 оны зургаадугаар сарын 17-нд АНУ болон Ираны хооронд байгуулсан түр хэлэлцээрийн дэлгэрэнгүй баримт бичгийг АНУ-ын тал олон нийтэд ил болголоо. “Исламабадын ойлголцлын санамж бичиг” хэмээн нэрлэгдэж буй энэхүү 14 зүйл бүхий меморандум нь хоёр улсын хооронд үргэлжилж буй зэвсэгт мөргөлдөөнийг намжаах, бүс нутгийн далайн тээврийн чухал гарц болох Ормузын хоолойн аюулгүй байдлыг сэргээх зорилготой юм.
Энэхүү баримт бичиг нь эцсийн, хууль ёсны хүчинтэй гэрээ биш бөгөөд дараагийн 60 хоногийн дотор илүү өргөн хүрээтэй хэлэлцээр байгуулах суурь нөхцөл гэж талууд үзэж байна. Гэсэн хэдий ч уг тохиролцоо нь сүүлийн жилүүдэд хурцадсан АНУ–Ираны харилцаанд гарч буй хамгийн чухал дипломат ахиц гэж ажиглагчид дүгнэж байна.
Меморандумын гол заалтад хамгийн түрүүнд талууд байлдааны ажиллагааг нэн даруй зогсоох үүрэг хүлээсэн нь багтжээ. АНУ болон Иран нь бүх фронтын дагуух цэргийн ажиллагааг бүрэн зогсоож, бие биенийхээ бүрэн эрх, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэхээр тохиролцсон байна. Мөн талууд бүс нутгийн бусад мөргөлдөөнд шууд болон шууд бус цэргийн оролцоо явуулахгүй байх амлалт өгчээ.
Далайн аюулгүй байдлын асуудал мөн энэхүү тохиролцооны гол хэсэг болж байна. АНУ Ираны эсрэг хэрэгжүүлж байсан далайн бүслэлтийн арга хэмжээг цуцалж, тодорхой бүс нутгаас цэргийн хүчээ үе шаттайгаар татах бол Иран улс Ормузын хоолойгоор олон улсын хөлөг онгоцууд саадгүй нэвтрэх нөхцөлийг хангах үүрэг хүлээжээ. Ормузын хоолой нь дэлхийн газрын тосны нийлүүлэлтийн чухал зангилаа тул энэ заалт нь дэлхийн зах зээлд шууд нөлөө үзүүлэх магадлалтай гэж шинжээчид үзэж байна.
Эдийн засгийн хүрээнд АНУ Ираны царцаасан хөрөнгийн тодорхой хэсгийг суллах, газрын тосны экспортод тодорхой хөнгөлөлт үзүүлэхийг зөвшөөрөхөөр тусгажээ. Мөн Ираны сэргээн босголтын ажилд ойролцоогоор 300 тэрбум ам.долларын дэмжлэг үзүүлэх боломжийг хэлэлцэхээр тохиролцсон байна. Үүнтэй зэрэгцэн Иранд ногдуулсан олон улсын хориг арга хэмжээг үе шаттайгаар бууруулах асуудлыг авч үзэхээр болсон нь Тегераны хувьд чухал дипломат ололт болж байна.
Цөмийн хөтөлбөрийн асуудал энэ хэлэлцээрийн хамгийн эмзэг хэсэг хэвээр үлдэж байна. Меморандумд Иран улс цөмийн зэвсэг хөгжүүлэхгүй гэдгээ дахин баталгаажуулж, Олон улсын атомын энергийн агентлагийн (IAEA) хяналтад ураныг аажмаар саармагжуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр тусгажээ. Гэсэн хэдий ч талууд цөмийн асуудлын эцсийн шийдлийг дараагийн шатны хэлэлцээрээр тодорхойлохоор үлдээсэн байна.
Хэлэлцээрийн хэрэгжилтийг хянах тусгай механизм байгуулах бөгөөд аливаа маргаан, зөрчлийг зохицуулах олон улсын түвшний хяналтын бүтэц бий болгохоор төлөвлөжээ. Мөн эцсийн гэрээг НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлөөр баталгаажуулах шаардлагатай гэж тусгасан нь уг тохиролцоонд олон улсын эрх зүйн баталгааг нэмэх зорилготой юм.
АНУ–Ираны энэхүү түр хэлэлцээр нь олон сарын турш үргэлжилсэн хурцадмал байдлыг намжаах боломжийг нээж байгаа ч эцсийн шийдэл хараахан бүрдээгүй, олон чухал асуудал нээлттэй хэвээр байгааг шинжээчид онцолж байна. Дараагийн 60 хоногийн хэлэлцээ нь бүс нутгийн аюулгүй байдал, дэлхийн эрчим хүчний зах зээлд томоохон нөлөө үзүүлэх төлөвтэй байна.
Тэдгээрийн байгуулсан гэрээний 14 зүйл заалтыг товчлон жагсаавал:
- АНУ болон Иран бүх талын байлдааны ажиллагааг нэн даруй бүрэн зогсооно.
- Хоёр тал бие биенийхээ бүрэн эрх, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэнэ.
- Бүс нутгийн бусад мөргөлдөөнд шууд болон шууд бус цэргийн оролцоо хийхгүй.
- Хоёр тал дайсагналыг бүрэн зогсоох чиглэлээр харилцан үүрэг хүлээнэ.
- АНУ Ираны эсрэг хэрэгжүүлж байсан далайн бүслэлтийн арга хэмжээг цуцална.
- АНУ тодорхой бүс нутгаас цэргийн хүчээ үе шаттайгаар татан гаргана.
- Иран Ормузын хоолойгоор олон улсын хөлөг онгоцууд чөлөөтэй нэвтрэх нөхцөлийг хангана.
- Ормузын хоолойн аюулгүй байдал, далайн тээврийн чөлөөт урсгалыг хамгаална.
- АНУ Ираны царцаасан хөрөнгийн тодорхой хэсгийг суллана.
- Ираны газрын тосны экспортод тодорхой хэмжээний хөнгөлөлт үзүүлнэ.
- Иранд тавьсан хориг арга хэмжээг үе шаттайгаар бууруулах боломжийг судална.
- Ираны сэргээн босголтын ажилд эдийн засгийн дэмжлэг (ойролцоогоор 300 тэрбум ам.доллар) үзүүлнэ.
- Иран улс цөмийн зэвсэг хөгжүүлэхгүй гэдгээ дахин баталгаажуулна.
- Олон улсын атомын энергийн агентлаг (IAEA)-ийн хяналтад ураныг аажмаар саармагжуулах ажиллагааг үргэлжлүүлнэ.
Л.Баяр
Сэтгэгдэл (9)