Дайны нөлөөгөөр дэлхий даяар шатахууны хомсдол, үүнийг огцом өсөлт нүүрлэсний нэг жишээ нь манай улсад мэдрэгдэв. Дэлхийн газрын тосны зах зээлд үүссэн геополитикийн хурцадмал байдал, үйлдвэрлэл болон тээвэрлэлтийн саатал зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаалан зарим улс оронд шатахууны хомсдол улам хурц мэдрэгдэж эхэлжээ. Зарим оронд иргэд шатахуун түгээх станцад урт дараалал үүсгэж, зарим нь түлшний хэрэглээг хязгаарлах арга хэмжээ авч байна.
Хамгийн анхаарал татаж буй орнуудын нэг нь Орос юм. Газрын тос олборлолтоор дэлхийд тэргүүлэгчдийн нэг Орос улс өөрөө шатахууны хомсдолтой нүүр тулсан нь олон улсын зах зээлийн анхаарлыг татаж байна. Сүүлийн үед Украины дроны цохилтын улмаас Оросын газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүдийн үйл ажиллагаа доголдож, дотоодын бензин, дизель түлшний үйлдвэрлэл буурчээ.
Оросын зарим бүс нутагт шатахуун түгээх станцуудын нөөц багасаж, үнэ өссөн байна. Засгийн газар дотоодын зах зээлийг хангахын тулд шатахууны экспортыг хязгаарлах шийдвэр гаргаж, үйлдвэрлэлийн хүчин чадлаа сэргээх арга хэмжээ авч байгаа юм. Оросын асуудал нь зөвхөн тус улсын дотоод хэрэг биш бөгөөд тус улсаас түлш импортолдог Төв Азийн орнуудад мөн нөлөөлж байна.
Кыргызстан, Тажикистан зэрэг орнууд Оросын шатахууны нийлүүлэлтээс ихээхэн хамааралтай байдаг. Москва экспортын хэмжээгээ бууруулснаар эдгээр оронд шатахууны үнэ өсөх, нийлүүлэлт удаашрах эрсдэл нэмэгдсэн байна.
Харин Хятад улсад шатахууны хомсдол нь өөр шалтгаантай. Дэлхийн хамгийн том эрчим хүч хэрэглэгчдийн нэг Хятад улс дотоодын эрэлт нэмэгдсэн, зарим боловсруулах үйлдвэрүүдийн засвар үйлчилгээ, импортын өөрчлөлттэй холбоотойгоор зарим бүс нутагт дизель түлшний нийлүүлэлтийн дарамттай тулгарч байна. Ялангуяа хөдөө аж ахуй, тээврийн салбарт дизель түлшний хэрэгцээ өндөр байдаг тул нийлүүлэлтийн жижиг өөрчлөлт ч зах зээлд мэдрэгддэг.
Куба улс шатахууны хямралд хамгийн хүнд өртсөн орны нэг болж байна. АНУ-ын олон жилийн хориг, эдийн засгийн хүндрэл, Венесуэл зэрэг гол нийлүүлэгч орнуудын нийлүүлэлт буурснаас болж Куба түлшний нөөцгүй болох хэмжээнд хүрчээ. Тус улсад нийтийн тээвэр саатах, цахилгаан станцуудын ажиллагаа доголдох зэрэг асуудал гарсан байна.
Мөн Боливи улс валютын хомсдолын улмаас шатахуун импортлоход хүндрэлтэй болжээ. Засгийн газар түлшний татаасыг хадгалах гэж оролдож байгаа ч гадаад валютын дутагдал нь нийлүүлэлтэд шууд нөлөөлж байна.
Шатахууны хомсдлын цаана хэд хэдэн том хүчин зүйл бий. Үүнд Ойрхи Дорнодын мөргөлдөөн, газрын тос тээвэрлэдэг гол замуудын аюулгүй байдлын эрсдэл, Орос-Украины дайн, хориг арга хэмжээ, боловсруулах үйлдвэрүүдийн доголдол зэрэг багтаж байна.
Дэлхийн эдийн засаг газрын тосноос хараат хэвээр байгаа учраас нэг бүс нутаг дахь хямрал бусад оронд хурдан дамждаг. Шатахууны нийлүүлэлт тогтворжихгүй бол тээврийн зардал өсөх, хүнсний үнэ нэмэгдэх, инфляц дахин эрчимжих эрсдэлтэй гэж шинжээчид анхааруулж байна.
Л.Баяр
