Энэ жилийн баяр наадмын бөхийн барилдааныг тойрсон асуудлаар Монгол үндэсний бөхийн холбооны дэд Ерөнхийлөгч Д.Данзантай ярилцлаа.
Энэ жилийн баяр наадмын бөхийн барилдааныг тойрсон асуудлаар Монгол үндэсний бөхийн холбооны дэд Ерөнхийлөгч Д.Данзантай ярилцлаа. - Энэ жилийн наадмаар хэдэн бөх зодоглох вэ? Үндэсний бөхийн холбооноос наадамд хэр бэлдэж байна вэ?
- Энэ жил улсын наадамд 512 бөх барилдана. Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулийн дагуу бөхчүүдийг энэ сарын 9, 10-ны өдөр Монгол бөхийн өргөөнд бүртгэнэ. Бөхчүүд цолны үнэмлэхтэйгээ өөрийн биеэр ирж бүртгүүлдэг журам бий. Одоогийн байдлаар бөхчүүд нийслэлийг тойроод 6-7 галд хуваагдаад бэлтгэлдээ гарсан байна. Тухайлбал Төв аймгийн бөхчүүд Богд-Уулын урд талын аманд бэлтгэлд гарсан байна. Цаашлаад Бугын сангийн аж ахуйд Хилчин спорт хороо, Өвөрхангай, Баянхонгорын 200 гаруй бөх бэлтгэлээ хийж байна. Харин Хүч спорт хороо, Ховд, Завханы бөхчүүд Сүүж уулын амралтад гарсан. Харцдайд Увсын бөхчүүд гарсан бол Найман шаргад Архангай, Алдар спорт хороо, Сэлэнгэ аймгийн зарим бөхчүүд гараад бэлтгэлээ хийж байна. Цаашлаад Мандал Толгойд Говь-Алтайн бөхчүүд гарсан бол урагшаа Сүлд спорт хороо болон зарим аймгийн бөхчүүд гарчээ.
- Энэ жил хэдэн аварга барилдах төлөвтэй байна?
- Энэ жилийн наадамд гурван аварга барилдах төлөвтэй байна. Г.Өсөхбаяр, О.Балжинням, С.Мөнхбат аваргууд барилдана. Мөн өнөөдөр эд барилдаж буй залуу арслангууд бүгд барилдана. Ямар нэгэн шалтгаантай бэртэл гэмтэлтэй бөх байхгүй байна. Баяр наадам болон бөхийн салбар хорооны гишүүд ойрын хугацаанд галуудаар явж бөхчүүдэд яриа хийж, бэлтгэлийн байдалтай танилцана. Мөн Үндэсний биеийн тамирын бэлтгэлийн төвөөс эмч Насанбат тэргүүтэй эмч нар галуудаар явж допингийн хор холбогдол болоод шинжилгээний тухай яриа танилцуулга хийж байна. Үндэсний бөхийн холбоо бөхийн салбар хороотойгоо хамтраад барилдаанд бэлдэж байна.
- Энэ жил аймаг, цэргийн цолтой бөхчүүдийн эрэмбэд нилээн өөрчлөлт орсон гэсэн үү?
- Тийм. Бүх цэргийн наадмаар зарим бөхчүүд цолоо ахиулсан. Тэгэхээр чимэг нь нэмэгдэж эрэмбэ нь өөрчлөгдсөн. Аймаг, цэргийн цолтой бөхчүүдэд нилээд өөрчлөлт орно. Тэр нь хоёр, дөрвын давааны оноолтод их чухал нөлөөтэй байдаг. Эрэмбэ дээшлэх нь зарим үед их ашигтай бол заримдаа хэрэггүй болдог. Эрэмбэ дээшилснээр аймгийн цолтой бөхчүүд дээгүүр эрэмбэтэй байвал начин цолтой бөхтэй онох магадлалтай. Доогуур эрэмбэтэй байвал том цолтой бөхчүүдтэй таарах магадлал өндөртэй юм.
- А.Сүхбат аваргыг барилдаж магадгүй гэсэн яриа гарчээ? Энэ боломжтой юу?
- Зодгоо тайлсан бөх барилддаггүй л гэдэг. Зодгоо тайлсан бөх барилддаггүй, сэтэрлэсэн морийг унадаггүй гэсэн ёс монголчуудад байдаг. Гэхдээ барилдах үгүйгээ тэр хүн өөрөө мэднэ. Хэрвээ барилдана гэвэл хориглох журам, зарчим байхгүй.
- Наадмын нээлтэд бөхчүүд ямар үүрэгтэй оролцох вэ?
- Энэ жилийн наадмын нээлтэд өөрчлөлт орж байгаа. Д.Сосорбарам гавьяат найруулна. Бүх ард түмний баяр цэнгэл шоу тоглолт гэдэг хэлбэрийн найруулгатай нээлт хийх гэж байгаа юм байна. Тэгэхээр 512 бөх дугааргүй секторт зодог, шуудгаа өмсөөд бэлэн байна. Тэгээд талбай руу орж үзэгч олон түмэндээ хүндэтгэл үзүүлж шаваа хийнэ.
- Допингийн асуудал жилийн жилд л шүүмжлэл дагуулах юм. Энэ асуудлыг цэгцлэхийн тулд ямар арга хэмжээ авах ёстой юм бэ?
- Нэг л зүйлийг хатуу ойлгож байна. Допингийн шинжилгээ авдаг болсноос хойш 12 жил өнгөрчээ. Допинг гэж юу вэ? Тэр бөхөд ямар хортой вэ?, Допинг илэрвэл хүний нэр төрд ямар халтай вэ? гэдгийг бөхчүүд хэнээр ч хэлүүлэлтгүй мэдэж байгаа. 512 бөх бүртгүүлээд барилдаж байгаа боловч шөвгөрөх хэмжээнд барилдах бөх 40-50 шүү дээ. Шөвгөрөх хэмжээнд горьдож байгаа хүмүүс эм уухдаа эмчээс заавал асууж зөвлөж байж уух хэрэгтэй. Тийм хариуцлагатай байх ёстой. “Би бэртсэн. Эмчийн өгснийг уусан. Тэгсэн илэрчихлээ” гэж хэлдэг. Энэ бол ухаалаг арга биш. Допингийн төрлийн бодисын жагсаалтыг гаргаж өгдөг, хэвлэдэг нийтэлдэг учраас допингийн талаар муу сурталчиллаа, мэдсэнгүй гэх зүйл байхгүй. Энэ бол өөрийнхөө гэмийг бусад руу түлхсэн, хариуцлагаас зугтах гэсэн арга юм. Тухайбал жолооч нар осол хийчихээд замын цагдааг буруутгадаггүй биз дээ. Үүнтэй адил допингийн эсрэг хууль гарлаа. Танилцуулгыг нь гаргасан байхад допинг илэрсэн нь миний буруу биш өөр хүний буруу гэх нь маш болчимгүй арга юм. Хэрвээ бэртэл гэмтэл авсан бол мэргэжлийн эмчтэй заавал зөвлөөд стандарт тунгаар нь уусан байвал асуудалгүй шүү дээ
.
- Допинг хэрэглэсэн бөхчүүд наадамд дахин барилдах болсонд ард түмэн их дургүйцэж байна. Энэ талаар?
- Допинг хэрэглэхийг хориглох нь үр дүнтэй. Допинг гэдэг нь хорт эмийн бодисын нийлбэр юм шүү дээ. Хортой юм гэдгийг тухайн хүнд хэлж эрүүл мэндийг нь хамгаалах нь зөв юм. Хоёрдугаарт спортын шудрага байдлыг хангах ёстой. Хүч нэмэгдүүлэх бэлдмэл хэрэглэчихсэн хүнийг зүгээр хүнтэй барилдуулах нь шудрага бус. Допинг хэрэглэсэн бөхчүүдэд арга хэмжээ авах нь зөв. Дэлхийн олон улс допингийн эсрэг арга хэмжээ авдаг. Хэрэглэсэн тамирчныхаа тэмцээн уралдаанд орох эрхийг нь хугацаа зааж хасч, авсан цол медалийг нь хураадаг юм. Тэмцээн уралдаанд орох эрхээ хасуулсан үедээ тухайн тамирчин ёс суртахууны зөрчил гаргаагүй, бэлтгэл сургуулилтаа сайн хийсэн, хүмүүжиж засарч байгаагаа харуулсан бол эрхийг нь сэргээдэг практик олон улсад байдаг. Анх удаа том арга хэмжээ авахуулсан бөхчүүд гэдэг үүднээс нь эрхийг нь нааш татаж шийдэж байгаа юм. Ямартай ч арга хэмжээ авсан. Тухайн бөхчүүд буруугаа ойлгоод, бэлтгэл сургуулилтаа хийгээд ахиж барилдахыг хүссэн хүсэлтээ гаргасан учраас эрх бүхий байгууллагаар авч хэлэлцээд барилдуулахаар шийдсэн. Энэ нэг их буруу зүйл биш юм.
- Бөхийн цолд өөрчлөлт оруулахаар УИХ-аар хэлэлцэж байна. Энэ талаар үндэсний бөхийн холбооноос ямар байр суурьтай байгаа вэ?
- Өөрлөлт оруулахаар хэлэлцэж байна лээ. Гэхдээ тэр батлагдахгүй байлгүй дээ.
- Энэ жил хэдэн аварга барилдах төлөвтэй байна?
- Энэ жилийн наадамд гурван аварга барилдах төлөвтэй байна. Г.Өсөхбаяр, О.Балжинням, С.Мөнхбат аваргууд барилдана. Мөн өнөөдөр эд барилдаж буй залуу арслангууд бүгд барилдана. Ямар нэгэн шалтгаантай бэртэл гэмтэлтэй бөх байхгүй байна. Баяр наадам болон бөхийн салбар хорооны гишүүд ойрын хугацаанд галуудаар явж бөхчүүдэд яриа хийж, бэлтгэлийн байдалтай танилцана. Мөн Үндэсний биеийн тамирын бэлтгэлийн төвөөс эмч Насанбат тэргүүтэй эмч нар галуудаар явж допингийн хор холбогдол болоод шинжилгээний тухай яриа танилцуулга хийж байна. Үндэсний бөхийн холбоо бөхийн салбар хороотойгоо хамтраад барилдаанд бэлдэж байна.
- Энэ жил аймаг, цэргийн цолтой бөхчүүдийн эрэмбэд нилээн өөрчлөлт орсон гэсэн үү?
- Тийм. Бүх цэргийн наадмаар зарим бөхчүүд цолоо ахиулсан. Тэгэхээр чимэг нь нэмэгдэж эрэмбэ нь өөрчлөгдсөн. Аймаг, цэргийн цолтой бөхчүүдэд нилээд өөрчлөлт орно. Тэр нь хоёр, дөрвын давааны оноолтод их чухал нөлөөтэй байдаг. Эрэмбэ дээшлэх нь зарим үед их ашигтай бол заримдаа хэрэггүй болдог. Эрэмбэ дээшилснээр аймгийн цолтой бөхчүүд дээгүүр эрэмбэтэй байвал начин цолтой бөхтэй онох магадлалтай. Доогуур эрэмбэтэй байвал том цолтой бөхчүүдтэй таарах магадлал өндөртэй юм.
- А.Сүхбат аваргыг барилдаж магадгүй гэсэн яриа гарчээ? Энэ боломжтой юу?
- Зодгоо тайлсан бөх барилддаггүй л гэдэг. Зодгоо тайлсан бөх барилддаггүй, сэтэрлэсэн морийг унадаггүй гэсэн ёс монголчуудад байдаг. Гэхдээ барилдах үгүйгээ тэр хүн өөрөө мэднэ. Хэрвээ барилдана гэвэл хориглох журам, зарчим байхгүй.
- Наадмын нээлтэд бөхчүүд ямар үүрэгтэй оролцох вэ?
- Энэ жилийн наадмын нээлтэд өөрчлөлт орж байгаа. Д.Сосорбарам гавьяат найруулна. Бүх ард түмний баяр цэнгэл шоу тоглолт гэдэг хэлбэрийн найруулгатай нээлт хийх гэж байгаа юм байна. Тэгэхээр 512 бөх дугааргүй секторт зодог, шуудгаа өмсөөд бэлэн байна. Тэгээд талбай руу орж үзэгч олон түмэндээ хүндэтгэл үзүүлж шаваа хийнэ.
- Допингийн асуудал жилийн жилд л шүүмжлэл дагуулах юм. Энэ асуудлыг цэгцлэхийн тулд ямар арга хэмжээ авах ёстой юм бэ?
- Нэг л зүйлийг хатуу ойлгож байна. Допингийн шинжилгээ авдаг болсноос хойш 12 жил өнгөрчээ. Допинг гэж юу вэ? Тэр бөхөд ямар хортой вэ?, Допинг илэрвэл хүний нэр төрд ямар халтай вэ? гэдгийг бөхчүүд хэнээр ч хэлүүлэлтгүй мэдэж байгаа. 512 бөх бүртгүүлээд барилдаж байгаа боловч шөвгөрөх хэмжээнд барилдах бөх 40-50 шүү дээ. Шөвгөрөх хэмжээнд горьдож байгаа хүмүүс эм уухдаа эмчээс заавал асууж зөвлөж байж уух хэрэгтэй. Тийм хариуцлагатай байх ёстой. “Би бэртсэн. Эмчийн өгснийг уусан. Тэгсэн илэрчихлээ” гэж хэлдэг. Энэ бол ухаалаг арга биш. Допингийн төрлийн бодисын жагсаалтыг гаргаж өгдөг, хэвлэдэг нийтэлдэг учраас допингийн талаар муу сурталчиллаа, мэдсэнгүй гэх зүйл байхгүй. Энэ бол өөрийнхөө гэмийг бусад руу түлхсэн, хариуцлагаас зугтах гэсэн арга юм. Тухайбал жолооч нар осол хийчихээд замын цагдааг буруутгадаггүй биз дээ. Үүнтэй адил допингийн эсрэг хууль гарлаа. Танилцуулгыг нь гаргасан байхад допинг илэрсэн нь миний буруу биш өөр хүний буруу гэх нь маш болчимгүй арга юм. Хэрвээ бэртэл гэмтэл авсан бол мэргэжлийн эмчтэй заавал зөвлөөд стандарт тунгаар нь уусан байвал асуудалгүй шүү дээ
.
- Допинг хэрэглэсэн бөхчүүд наадамд дахин барилдах болсонд ард түмэн их дургүйцэж байна. Энэ талаар?
- Допинг хэрэглэхийг хориглох нь үр дүнтэй. Допинг гэдэг нь хорт эмийн бодисын нийлбэр юм шүү дээ. Хортой юм гэдгийг тухайн хүнд хэлж эрүүл мэндийг нь хамгаалах нь зөв юм. Хоёрдугаарт спортын шудрага байдлыг хангах ёстой. Хүч нэмэгдүүлэх бэлдмэл хэрэглэчихсэн хүнийг зүгээр хүнтэй барилдуулах нь шудрага бус. Допинг хэрэглэсэн бөхчүүдэд арга хэмжээ авах нь зөв. Дэлхийн олон улс допингийн эсрэг арга хэмжээ авдаг. Хэрэглэсэн тамирчныхаа тэмцээн уралдаанд орох эрхийг нь хугацаа зааж хасч, авсан цол медалийг нь хураадаг юм. Тэмцээн уралдаанд орох эрхээ хасуулсан үедээ тухайн тамирчин ёс суртахууны зөрчил гаргаагүй, бэлтгэл сургуулилтаа сайн хийсэн, хүмүүжиж засарч байгаагаа харуулсан бол эрхийг нь сэргээдэг практик олон улсад байдаг. Анх удаа том арга хэмжээ авахуулсан бөхчүүд гэдэг үүднээс нь эрхийг нь нааш татаж шийдэж байгаа юм. Ямартай ч арга хэмжээ авсан. Тухайн бөхчүүд буруугаа ойлгоод, бэлтгэл сургуулилтаа хийгээд ахиж барилдахыг хүссэн хүсэлтээ гаргасан учраас эрх бүхий байгууллагаар авч хэлэлцээд барилдуулахаар шийдсэн. Энэ нэг их буруу зүйл биш юм.
- Бөхийн цолд өөрчлөлт оруулахаар УИХ-аар хэлэлцэж байна. Энэ талаар үндэсний бөхийн холбооноос ямар байр суурьтай байгаа вэ?
- Өөрлөлт оруулахаар хэлэлцэж байна лээ. Гэхдээ тэр батлагдахгүй байлгүй дээ.
Т.Энхэлээ
Сэтгэгдэл (2)