Улсын Дээд Шүүхээс Хөвсгөл аймгийн Бүрэнхааны Фосфоритын ордод хууль бусаар олгогдоод байсан 8 тусгай зөвшөөрлүүдийг цуцлах шийдвэр гаргасан байна. Энэ талаар өнөөдөр хэвлэлийн хүрээлэнд мэдээлэл хийлээ. Энэ үеэр “Хөвсгөл далайн эзэд хөдөлгөөн”-ий тэргүүн Б.Баярмаагаас хэдэн зүйлийг тодруулав.

-Улсын Дээд Шүүхээс Хөвсгөл аймгийн Бүрэнхааны Фосфоритын ордод хууль бусаар олгогдоод байсан 8 тусгай зөвшөөрлүүдийг цуцлах шийдвэр гаргасан байна. Энэ шийдвэрийг гаргахад та бүхний хүчин чармайлт их л байсан биз дээ?
-Анх “Хөвсгөл далайн эзэд хөдөлгөөн” маань Нээлттэй нийгэм форумын мониторингийн төслөөс тендер аваад ажиллаж эхэлсэн. Ингэхдээ 2006 оноос хойш фосфоритын ордыг тойрсон лицензүүд дээр мониторинг хийсэн. Тухайн үед дахиад л Далай ээж маань цаазын давцанд гарах нь уу, нөгөө зогссон фосфоритын уурхай чинь дахин сэргэх нь хэмээн нутгийн иргэд сандралдаж эхэлсэн. Тиймээс нэгэнт стратегийн орд газар, улсын төсвийн хөрөнгөөр нь тогтоогдсон ордод лиценз олгох ёсгүй байтал энэ лицензийг яагаад олгочихов гэдэг асуудлын мөрөөр бид мониторингоо эхлүүлсэн. Гэтэд үнэхээр энэ олон лиценз хууль бусаар олгогдсон байсан нь судалгааны үр дүнд тогтоогдсон.  Улмаар ажлын хэсэг гаргаж, энэхүү лицензүүдийг цуцлахыг тухайн үед Байгаль орчны байнгын хороонд тавьж байсан.  Тэр үед Байгаль орчин байнгын хорооны дарга нь Б.Батбаяр гуай байсан юм. Өөрөөр хэлбэл “Талст Маргад” компанийн эзэний аав байсан учир ашиг сонирхолын зөрчил үүссэн. Ингээд бидэнд ажлыг хэсэг гаргаад лицензийг хянаж өгөөгүй.  Үүнээс хойш хоёр жил гаруйн хугацаанд шүүхийн бус аргаар лицензийг цуцлах бүх арга замаар явсан ч лиценз цуцлагдаагүй.  Маш том улс төрийн хамгаалалтай байсан.

-"Талст маргад" ХХК-нд энэ бүх тусгай зөвшөөрлүүд олгогдсон байсан байх аа?
- Тийм. Ашигт малтмалын газар болон Байгаль орчин байнгын хороо хууль зөрчин "Талст маргад" ХХК-нд ашиглалтын 2, хайгуулын 6 тусгай зөвшөөрөл олгосон байсан. Тэдгээрийг цуцлах нөхцөл бүрдсээр байхад цуцлахгүй байсан нь саяны шүүхийн шийдвэрээр тогтоогдсон. Нутгийн иргэд "Талст маргад" ХХК-нд хууль зөрчин олгосон  хайгуулын тусгай зөвшөөрлүүдийг цуцлахыг АМГ-т даалгах нэхэмжлэлийг шүүхэд 2011 оны 02-р сард гаргасан. Улмаар анхан шатны шүүх хурал 16 орчим удаа хойшилсоор энэ оны 01 дүгээр сарын 23- ны өдөр хуралдаж "Талст маргад" ХХК-ийн ашиглалтын 2 лицензийг түдгэлзүүлж, хайгуулын 6 лицензийг цуцлахыг шаардсан нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгох шийдвэр гаргасан. Энэ шийдвэрийн эсрэг нэхэмжлэгчид давж заалдах гомдлыг Захиргааны хэргийн шүүхэд дахин гаргасан боловч энэ оны 4 сарын 29-нд хэлэлцээд дээрх шийдвэрийг хэвээр үлдээж, гомдлыг хангахгүй орхисон.

-Улмаар Дээд шүүхэд гомдол гаргасан юм уу?
-Ингээд нэхэмжлэгчид Дээд шүүхэд гомдол гаргасан. Тус шүүх өнгөрсөн сарын 24-ний өдөр хянан хэлэлцээд дээрх тусгай зөвшөөрлүүдийг хууль бусаар олгосныг тогтоож, нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүрэн ханган тус зөвшөөрлүүдийг цуцлахыг АМГ-т даалгасан шийдвэр гаргалаа. Бид их баяртай байна.

-Хэрэв энэ лицензүүдийг ашиглаад явсан бол байгаль орчин, Хөвсгөл далайд ямар хор хөнөөл учрах байсан бэ?
-Хүн, амьтан, ургамал, эко системд нөхөж барашгүй асуудал гарна. Энэ фосфоритын ордыг олборлосноос үүдэх тоосонцор нь Хөвсгөл нуурт бууна. Улмаар Дэлгэрмөрөн, Сэлэнгэ мөрөн, Байгаль нуурт хүртэл сөрөг нөлөө үзүүлэх юм. 90-иэд оноос хойш фосфоритын үйл ажиллагаа байгаль орчин болон хүнд хэрхэн хор нөлөө үзүүлэх томоохон судалгаа хийгдээгүй. Энэ компани өөрөө байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийгээгүй хууль зөрчсөн байгаа. Хэрвээ үнэлгээ хийгдсэн бол үнэлгээн дээр ямар хор хөнөөл учрах гээд байгааг, ямар арга замаар бууруулах юм гэдэг төлөвлөгөөг гаргах ёстой байсан. Гэвч үнэлгээ хийгдээгүй гэдгийг Байгаль орчны яам ч хэлдэг бид ч гэсэн үнэлгээ хийгээдгүйгээр  энэ лиценз олгогдоод явчихсан юм байна гэдгийг тогтоож, шүүхэд баталж чадсанаараа лицензийг цуцлах үндэслэлийг бий болгож чадлаа.

-Хууль бус лицензүүдийг цуцлах явдал 3 жил үргэлжилсэн үү?
- Хөвсгөл аймгийн Бүрэнхааны фосфоритын ордод хууль бусаар олгосон тусгай зөвшөөрлүүдийг цуцлуулах хэрэг 3 жил орчим үргэлжилсэн. Стратегийн орд газрын жагсаалтад орсон энэхүү Бүрэнхааны фосфоритын орд орших Бүрэнтогтох сумын Туяа багийн нутагт олон зуун малчин өрх, хэдэн мянган мал бэлчээн амьжиргаагаа залгуулдаг юм.  Тэгэхээр нутгийн бүх иргэд л хууль бус эл үйлдлийн эсрэг бидэнтэй хамт тэмцсэн.  Нутгийн иргэд нэхэмжлэлээ бидэнд гаргаж өгч, шүүх процесс дуустал явсан. Бидэнд хууль зүйн, өмгөөллийн туслалцаа үзүүлж байсан Хүний эрх хөгжил төвийн өмгөөлөгч хуульчдад мөн баярлалаа. 

-Нутгийн иргэдийнхээ эсрэг хөдөлсөн нутгийн захиргаа, удирдлагуудад ямар нэг хариуцлага тооцох уу?
-Буруу шийдвэр гаргасан төрийнхөн үүнийгээ эцсээ хүртэл хамгаалсан орон нутгийн захиргаа, удирдлагууд, энэ лицензийг олгохыг дэмжсэн шийдвэр гаргасан аймгийн засаг дарга нар байсан. Тэд шүүх процесс дуустал нөгөө хариуцагч талд ашигтай баримтуудыг нутгийн иргэдийнхээ эсрэг гаргаж өгч байсан. Нутгийн иргэдэд бид энэ үйл ажиллагаанд ямар хүмүүс буруутай хийгээд дэмжиж оролцсоныг хүргүүлнэ. Нутгийн иргэд өөрсдийн орон нутгийн удирдлагууддаа хариуцлага тооцох байх. Бид шүүхийн шийдвэр гараагүй байхад тусгай хамгаалалтаас гаргаж байсан хурлын даргыг АТГ-т өгч шалгуулая гэж бодож байсан. Гэвч бидний хувьд асуудал нааштай шийдэгдсэн.

Ямартаа ч энэ бүхний хууль бус үйлдлийн эцэст тэр олон мянган мал бэлчээрлэдэг нутаг,  Уушгийн өврийн буган чулуун хөшөө гээд маш том цогцолбор хөшөөнүүд байдаг эко системийн хувьд үнэлж барашгүй газар нутаг хамгаалагдаж үлдлээ.