Хүн амины хэргээр 12 жилийн ял эдэлсэн иргэн Л.Улаанхүүг шоронгоос гарахад нь хашаа байшинг нь бусдад эзэмшүүлсэн, бичиг баримтыг нь бүртгэлгүй болгосон байжээ. Тэгвэл энэ сэдвийн хүрээнд түүнтэй ярилцлаа.

-Та өөрийгөө манай уншигчдад танилцуулахгүй юу?
-Намайг Ламжавын Улаанхүү гэдэг. Би 1958 онд төрсөн. Өдгөө 55 настай.
2002 оны арваннэгдүгээр сарын 22-нд эрүүгийн хуулийн 91.1 дүгээр зүйл ангиар буюу хүн амины хэргээр эрүүгийн хэрэг үүсгэгдээд хоригдсон. Ингээд 12 жилийн турш хоригдоод энэ оны есдүгээр сарын 12-нд суллагдсан. Намайг хоригдож байх үед миний гэр орон хүний өмчид шилжсэн юм.

-Ямар үндэслэлээр гэр орныг чин өөр хүний өмч болгосон юм бол?
-Хорооны ажилтнаас тодруулахад “чи манай хороонд бүртгэлгүй болсон. Хашаа, байшин чинь хүний мэдэлд байгаа учир иргэний бүртгэлийг чин сэргээх боломжгүй” гэсэн. Ингээд гэр оронгүй, бичиг баримт ч байхгүй болсон би Хүний эрхийн үндэсний комисст өргөдөл бичсэн.

Улмаар Хүний эрхийн үндэсний комиссоос хариу албан мэдэгдэл өгсөн байгаа. Албан мэдэгдлийнх нь дагуу хөөцөлдсөөр иргэний үнэмлэхээ энэ сарын 12-нд авсан. Хамгийн гол нь иргэний үнэмлэх байхгүй байхад их хохирол амслаа. Тухайлбал, нийгмийн халамж, үйлчилгээ, нийгмийн даатгалын үйлчилгээ, хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмждэг байгууллагуудын туслалцаа зэргээ ч авч чадсангүй.

-Хашаа байшингаа яая гэж бодож байна. Эргүүлж авах талаас нь өргөдөл, гомдол гаргасан уу?
-ХЭҮК-оос хашаа байшингийн энэ асуудлаа цагдаа, хуулийн байгууллагаар шалгуулах ёстой юм байна. Энд эрүүгийн хэрэг үүсгээд шалгах хүсэлтийг бид Баянгол дүүргийн цагдаагийн хоёрдугаар хэлтсийн мөрдөн байцаах албаны хошууч н.Солонгод хүргүүлсэн гэж мэдэгдсэн.  Ингээд хашаа, байшингийн энэ хууль бус хэрэг дээр мөрдөн байцаалт явагдаж байгаа.

Хүний эрхийн хороо миний гаргаж байгаа гомдлыг шалгаж үзээд, хуулийн байгууллагад шилжүүлэх эрхтэй байдаг юм билээ.

-Хоригдож байгаад гарсна хүн захиргааны хяналтанд байгаа болохоор хэцүү байдаг талаар та цухас дурдлаа. Таны хувьд хүн амины хэргээр хоригдож байгаад гарсан шүү дээ. Тэгвэл хэр хугацаанд захиргааны хяналтанд байх шаардлагатай вэ?
-Над шиг 10-аас дээш жил ял эдэлсэн хүн 5-6 жил захиргааны хяналтанд байна гэсэн үг.  Захиргааны хяналтанд байгаа хүн ямар нэг хүнтэй маргасан тохиолдолд л асуудал үүсэх юм.

-Одоо танай хашаа байшинд ямар хүмүүс амьдардаг юм. Тухайн хүмүүстээ уулзаж үзсэн үү?
-н.Мэндбаярынх гэдэг айл амьдардаг юм байна лээ. Би тэдэнтэй уулзаж учраагүй. Учир нь хэрүүл маргаан хийгээд яахав гэж бодсон. Хамгийн сонирхолтой нь энэ н.Мэндбаяр гэгч манай хашаа, байшинд аль эрт 1981 онд амьдарч байсан гэсэн өргөдлийг гаргасан байдаг. Гэтэл хорооны засаг дарга  нягталж шалгахгүйгээр, хувийн ашиг сонирхолоор гэрчилгээг олгосон байгаа. Өөрөөр хэлбэл, миний эцэг эх хүртэл энэ хашаа байшинд амьдарч байсан үеэс тэд амьдарч байсан гэсэн өргөдөл гаргасан байдаг.

-Тэгэхээр танайх энэ хашаа, байшинд хэзээнээс амьдарч байсан гэсэн үг үү?
-1978 оноос байсан. Би тэгэхэд 20 гаруй л настай байлаа. Эцэг, эх маань амьд сэрүүн ч байсан.

Гэтэл 1981 онд дээрх н.Мэндбаяр гэгч нь манай хашаа байшинд амьдарч байсан гэсэн өргөдөл өгсөн байдаг. Гэтэл хорооны засаг дарга Гомбосүрэн албан ёсоор түүнийг нь хүлээн зөвшөөрч, тамга тэмдэг дараад явуулсан байгааг би нотолж чадна.

-н.Мэндбаяр гэдэг хүн танай хашаа байшинг хэзээнээс өөрийн эзэмшлийн болгоод авчихсан байна гэлээ?
-2003 оны тавдугаар сарын 16-нд албан ёсоор манай хашаа, байшинг өөрийн нэр дээр шилжүүлж авсан баримт бий. Тухайн үед миний төрсөн дүү манай хашаа байшинд өөр айл амьдарч байгааг мэдээд надад ирж хэлж байсан.

Монгол Улс өөрийн гэсэн иргэний, эрүүгийн гэх мэт олон хуультай. Энэ улсын иргэн би шүүхийн шийдвэрийн дагуу ял эдлэхээр явсан байдаг. Гэтэл энэ тохиолдолд миний эд хөрөнгө, хашаа байшин хуулийн хамгаалалтанд байх ёстой. Энэ үүргийн хорооны засаг дарга нар ч хангах үүрэгтэй. Гэтэл албан тушаалаа урвуулан ашиглаж, миний өмчид халдаж, намайг хохироосон.

-Та энэ хэрэг дээр өмгөөлөгч авсан нь дээр биш үү?
-Өмгөөлөгч авахаар хөөцөлдөж байгаа. Гэвч санхүүгийн асуудалтай байна. Хамгийн бага хөлстэй өмгөөлөгч л гэхэд 300 мянга төгрөгөөр өмгөөлөл үзүүлнэ гэсэн. Уг нь төлбөрийн чадваргүй хүнд жил нэг удаа өмгөөлөл үнэгүй үзүүлдэг юм байна. Тэрийг нь би түрүүчийн асуудлыг хөөцөлдөж явахдаа авчихсан.

-Танайх хэдүүлээ вэ. Эхнэр, хүүхэд байдаг уу?
- Би эхнэр, хүүхэдгүй ганц бие явсаар өтөлж байна. Айлын дундах хүүхэд. Отгон дүү маань намайг шоронд орохоос сар гаруйн өмнө амиа алдсан. Дүүгийнхээ хэрэгт би нэхэмжлэгчээр оролцож байсан ч би шоронд орсон  учир тухайн хэргийг хаасан.  Харин нэг ах маань намайг хоригдож байхад нас барсан.

-Одоо та ямар ажил хийж, хаана амьдарч байна?
-Баянгол дүүргийн хөдөлмөрийн хэлтсээс намайг ажилд оруулах боломж олгосон. Гэвч бичиг баримтгүйн улмаас хийж чадаагүй. Дараа нь танил хүн маань сарын 500 мянгын цалинтай ажил санал болгосон. Бас л бичиг баримтгүй гэдэг шалтгаанаар орж чадаагүй. Ингээд гэр оронгүй болохоор байрлаж ажиллах ажил хэрэгтэй болсон. Тиймээс “Сувд” СӨХ-д орцны жижүүр хийж байгаа. 

-Та өөрөө ямар мэргэжилтэй хүн бэ?
-Насаараа гагнуур, цахилгаанчин хийсэн хүн. Цахилгаан техникийн мэргэжилтэй хүн. Өмнө нь Тоног төхөөрөмж хангамжийн ерөнхий газар ажиллаж байсан.  Мөн “Чингис” зочид буудлын ашиглалтын өмнөх захиргаа гэж байхад тэнд ажиллаж байлаа.  Надад асар их багаж байлаа. Гагнуурын аппаратнаас эхлээд бүгд байсан.

-Ийм сайхан ажил төрөл хийж байсан хүн яаж яваад хэрэгт орооцолдчихов?
-Намайг гэртээ сууж байтал амь хохирогч маань орж ирсэн.  Би тухайн үед гэрээсээ гарах гээд хувцсаа өмсчихсөн, гэрээ галлачихаад сууж байсан. Яг энэ үеэр хохирогч маань ороод ирсэн. Улмаар орж ирээд надаас юм гагнаж өгөхийг гуйсан. Тэгэхээр нь би гарах гэж байгаагаа хэлээд дараа нь гагнуурдаж өгье гэсэн. Тэгсэн өнөөх хүн маань хэрүүл гуйж, янз бүр болж байгаад гараад явсан. Гэтэл дэлгүүрээс нэг шил архи аваад буцаад орж ирсэн. Ингээд согтуу байсан хүн дахиад нэг шил архи уугаад муудаад унтаад өгсөн. Тэр үед нь би худгаас ус авахаар гарсан. Усаа аваад ирж байтал эхнэр нь хашааны гадна зогсож байсан. Мэдээж надаас нөхрөө асууж шалгаасан. Тухайн үед би манайд согтуу хэвтэж байна гэж хэлэлгүй байхгүй гээд хэлчихсэн. Гэтэл эхнэр нь манай нөхөр их хэмжээний мөнгө явж байгаа гээд байхаар нь бас мөнгө төгрөгний асуудалд орчих юм болов уу гэж бодоод оруулсан. Гэтэл тэр хоёр хоорондоо муудалцаж, зодолдож эхэлсэн. Ингээд би салгаж хийчихээд гараад явсан. Удаа ч үгүй ороод ирсэн чин өнөөх нөхөр нас барчихсан байсан.

Цагдаа ирэхэд эхнэр нь намайг хөнөөсөн гэсэн мэдүүлэг өгсөн. Хамгийн сонирхолтой нь эхнэр нь нөхрийг нь алж байхад хараад зогсож байсан утгатай юм ярьсан байгаа юм.

-Шүүх эмнэлгийн дүгнэлтээр юу гэж гарсан бэ?
-Хоолойны боолтоор нас барсан гэж гарсан. Ер нь энэ хэрэг их сонин болоод өнгөрсөн. Мөн намайг мөрдөн байцаах явцад яг хөнөөсөн гэдгийг тогтоогүй. Зөвхөн эхнэрийн мэдүүлгээр ялласан. Уг нь мөрдөн байцаалтын явцад тогтоогүй гээд 3 жилийн ял оноох байсан ч Прокурор Оюунгэрэл хэрэг батлагдсан хэмээн дахин 9 жилийн ял нэмж өгсөн.

-Өөр янз бүрийн төлбөр мөнгө нэхэмжилсэн юм уу?
-Оршуулгын зардал сая төгрөг нэхэмжилж байсан ч би төлбөрийн чадваргүй өгөөгүй. Тухайн үед эхнэр, нөхөр хоёр 50 гаруй настай байсан.