-Сүүлийн өдрүүдэд Төрийн өмчийн хорооноос долоо хоног бүр дуудлага худалдаа зарлаж байна. Засгийн газрын хэрэгжүүлсэн “ЭЗЭН-100” хөтөлбөртэй холбоотойгоор уг ажил ийнхүү эрчимжээд байна уу?

-Шинэчлэлийн Засгийн газар байгуулагдсан цагаасаа салбар бүхэнд шинэчлэл хийж эхэлсэн. Энэ тал дээр агентлагууд ч санаачилгатай ажиллаж байгаа. Түүний нэг нь Төрийн өмчийн хороо /ТӨХ/. Гэхдээ ТӨХ бол зөвхөн хувьчлал хийдэг байгууллага биш шүү дээ. Төрийн өмчийг эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах, тайлан бүртгэл гаргах гээд олон талт төрийн ажил үйлчигээг хэрэгжүүлдэг.  5000 гаруй байгууллагын хөрөнгийн хөдөлгөөнийг зохицуулж байдаг байгууллага. Энэ утгаараа механик ачаалал маш их. Их өмч хувьчлал 1996 оноос эхэлсэн. Энэ нь нйигмийн захиалга байсан. Бид ажлаа аваад ТӨХ-ны үйл ажиллагааг олон нийтэд ил тод болгосон. Эндээс гарч байгаа бүх шийдвэр, тогтоолуудыг албан ёсны вэб хуудсандаа байршуулдаг боллоо. Өөрөөр хэлбэл, үйл ажиллагаа нь бүгдийн нүдэнд ил тод харагдаж байгаа болохоор ойр ойрхон дуудлага худалдаа зохион байгуулаад байгаа юм шиг харагдаад байж болох юм.

-Төрийн өмчийг ээлж дараагаар хувьчлаад л байдаг. Төр өмчөө зүй зохистой ашигладаг, тэр нь улсдаа үр өгөөжөө өгдөг хувилбарыг яагаад хэрэгжүүлэхгүй байна вэ?

-Хатуу хэлэхэд сүүлийн 10 гаруй жил төрийн өмчийг үнэгүйдүүлэх, эзэнгүйдүүлэх тогтолцоо үйлчилсэн байна. Яг л цунамид өртсөн эд хогшил эзэнгүй урсч байдагтай зүйрлэж болохоор байна. Өмчөө зөв тогтолцоогоор удирдаж байгаагүйгээс болж, төрийн өмчөөр тоглож, ашиглаж хувь хүн, компани хөрөнгөжиж болдог юм байна гэдэг сэтгэлгээ нийгэмд бий болсон. Хувийн компанид үзгээ 10 төгрөгөөр зардаг байхад төрийн компанид 100 төгрөгөөр шахдаг жишиг тогтжээ. Үүнийг дагаад төрийн өмч үнэгүйддэг, үрэлгэн,  эзэнгүйддэг болсон байх жишээтэй.

-Буруу хүнээр л удирдуулаад байсан гэсэн үг үү?

-Ерөөсөө л тийм шүү дээ. Төрийн өмчийг удирдахаар очиж байгаа хүний сэтгэлгээ, менежментын багийнхны арга барилаас хамаарч байгаа асуудал. Захирал нь сэтгэл гаргаад ажиллах юм бол ийм зөрчил гарахгүй л байхгүй юу. Жишээ нь, 2013 оноос өмнөх хугацаанд Эрдэнэт үйлдвэрийн ган бөмбөлгийн асуудал хэн бүхний мэддэг, том бизнес байлаа. Хажууханд нь Дарханы хар төмөрлөгийн үйлдвэр байж байхад, гаднаас заавал худалдаж авах хэрэг байсан уу. Үүнийг бид хоёр захиралтай ярьж байгаад л шийдсэн. Зөвхөн эндээс л гэхэд жилд дөрвөн сая ам. доллар хэмнэж байна. Энэ бол наад захын асуудал.

-Хоньчин хүн сүргээ чоноор мануулдаггүй. Гэтэл төр өмчдөө ийм хүйтэн сэтгэлээр хандаж иржээ. Үүний гол алдаа нь хаана байсан гэж та бодож байна вэ?

-Энэ тухайн үеийн төр, төрийн эрх барьж байсан хүмүүсийн л алдаа. Тэр алдааг нь бид засах гээд явж байна. Уул, овоо шиг, хог новш шиг болсон юмыг нь бид цэвэрлэгээ хийх, засах гээд сууж байна. Үнэнийг хэлэхэд урьд өмнөх алдаатай нь зууралдаж засах гэсээр шинэчлэлийнхээ гол бодлогыг ч тууштай хэрэгжүүлж чадахгүй байна шүү дээ.

-Алдаагаа хүлээн зөвшөөрнө, олж харна гэдэг сайн л даа. Нэгэнт л хаана алдаа гарсныг мэдэж байгаа юм чинь хувьчлана гэж яаралгүйгээр зөв менежмент хийгээд төрөөс татаас авдаг биш төсөвт мөнгө оруулдаг “саалийн үнээ” болгож болохгүй гэж?

-2013 оны дөрөвдүгээр сарын 04-нд Төрийн өмчийн хорооноос төрийн өмчит компаниудтай холбоотойгоор хэвлэлийн бага хурал зарласныг санаж байгаа байх. Тэгэхэд анх удаа төрийн өмчийн компаниуд  алдагдалтай ажиллаж байгааг албан ёсоор ард, иргэддээ мэдээлсэн. Өмнө энэ талаархи мэдээлэл хаалттай байдаг байсан. Бид олон нийтэд ил тод зарласан нь нэг талаар ард түмний хяналтыг бий болгосон. Өөрөөр хэлбэл, иргэд үүнийг мэдсэнээр төрд “Яагаад төрийн өмчийн компаниуд алдагдалтай ажиллаад байна вэ” гэдэг асуулт тавина биз дээ. Энэ бол компаниудыг ашигтай ажилуулахын төлөө хэрэгжүүлж байгаа менежментын нэг нь. Цаашид хийж, хэрэгжүүлэхээр бодсон ч юм байна, одоо хэрэгжиж байгаа нь ч байна. Ер нь компанийн засаглалыг эрчимтэй хөгжүүлэх нь туйлын чухал байна. 2013 онд агентлагаас гаргасан бүх тушаал, ТӨХ-ны тогтоолыг вэб хуудсандаа тавьсан. Агентлагуудаас ил тод байдлыг хангаж ажилласан тод жишээ. Ингэснээр иргэд биднийг юу хийж байгааг хүссэн үедээ ороод харж болно. Саяхан Засгийн газар агенлагууддаа хэмнэлтийн бодлогыг хэрэгжүүлэх тушаал гаргасан. Бид өмчөө мэддэг байгууллага учраас бусаддаа үлгэрлэх ёстой. Тиймээс хамгийн түрүүнд таван машинаа Засгийн газрын автобаазад хүлээлгэж өгсөн.

-Танай байгууллага 5000 гаруй байгууллагын өмчийн харилцааг удирдаж, хариуцаж ажилладаг гэсэн байх аа. Нийт хэчнээн ажилтан албан хаагчтай вэ?

- Төрийн өмчийн хороонд 60  ажилтан ажиллаж байна. Үүнээс 10-аад нь үйлчилгээний, аж ахуйн чиглэлийн ажлыг хийдэг ба 50-иад нь үндсэн ажлаа гүйцэтгэдэг.

-Тэгэхээр 5000:50 гэсэн үг. Дээр нь долоон машиныхаа тавыг нь Засагт хүлээлгээд өгчихөөр үлдэж байгаа хоёр автомашин чинь төрийн албыг залгуулаад байж дөнгөх үү. Хэмнэж байна гээд хэтрүүлээд байгаа юм биш биз дээ?

- Үндэсний аудитын газраас төрийн байгууллагуудад шалгалт хийхэд “Эдгээр байгууллагын 2.1 хувь нь албан тушаалынхаа зэрэг дэвээр автомашин унах эрхтэй байна. Үүнээс гадна 5.6 хувь нь автомашин хэрэглэх эрхгүй албан тушаалтнууд албан хэрэгцээнд автомашин унаж байна” гэсэн судалгаа гарсан. Тэр дотор манай таван машин байсан байхгүй юу. Засгийн газрын 2007 оны 349 тоот тогтоолоор ямар албан тушаалтан хэдий хэмжээний шатахуун хэрэглэдэг автомашин хэрэглэх, хэн нь дуудлагаар хэрэглэж болохыг заагаад өгчихсөн байгаа. Тийм болохоор үнэхээр шаардлагатай тохиолдолд дуудлагаар автомашин хэрэглэж болно шүү дээ. Энэ бол зөв зохистой менежмент хэрэгжүүлж байгаагийн л нэг хэлбэр юм.

-Эргээд өмч хувьчлал руугаа оръё. Төрийн өмчийн 22 компанийг хувьчлахаар болсон. Энэ талаар тодруулахгүй юу?

-Засгийн газрын тогтоолоор 22 компанийг хувьчилахаар шийдвэрлэсэн. Энэ бол “ЭЗЭН-100” хөтөлбөрийн хүрээнд хэрэгжүүлж байгаа нэг ажил. Энэ дагуу Засгийн газар хувьчлах, өөрчлөн байгуулах Үндсэн чиглэлийг баталж, УИХ-д өргөн барих ажлыг хийж гүйцэтгэсэн. Цаашид УИХ, УИХ-ын байнгын хороогоор хэлэлцэж эцсийн шийдвэр гарна. Өөрөөр хэлбэл, УИХ-аар хэлэлцэж, алийг нь хувьчилж болох, болохгүйг шийднэ.

-Хувьчлах компаниудын жагсаалтад эрчим хүчний компаниуд багтсан байсан. Энэ дээр хувь улстөрчид байр сууриа илэрхийлээд эхэлчихсэн байна лээ. Өөрөөр хэлбэл, эсэргүүцэж байгааг та юу гэж үзэж байна вэ?

-Өмнө нь эрчим хүчний компаниудаас түгээх компанийг хувьчилж байсан түүх бий. Гэхдээ Төрийн болон орон нутгийн тухай хуулийн 34 зүйлд заасан хувьчлах найман арга байдаг. Жишээлбэл, бүрэн хувьчлах, дуудлага худалдааны хэлбэрээр, менежментээр, уралдаант шалгаруулалтаар, хувьцааг худалдах хэлбэрээр, Монголын хөрөнгийн биржээр дамжуулан хувьчилах гэх мэт. Монголын хөрөнгийн зах зээлийг дэмжиж, Монголын хөрөнгийн биржээр хувьцаа хэлбэрээр компани руу нь хөрөнгө оруулалтыг татах чиглэлээр компанийг дэмжсэн хувьчлалын үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж байна гэсэн үг. Тухайн компанид 100 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт шаардлагатай байлаа гэж бодоход тодорхой хувьцааг худалдсанаар хөрөнгө оруулалт, технологийн шинэчлэл хийх боломжийг олгож байгаа юм. Гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалтыг ийнхүү татаж болно шүү дээ.

-Жишээ нь, “Шивээ овоо” компани дээр ямар асуудал байна вэ?

-“Шивээ овоо”-гийн хувьд 20 хувийн хувьцааг нь л худалдахаар ярьж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, энэ 20 хувь дээр нь л хувьчлалын асуудал яригдана гэсэн үг. Ер нь сүүлийн үеийн хандлагаас харж байхад төр 34 хувь дээр нь хяналтаа тогтоож, 66 хувь дээр нь хөрөнгө оруулалт татах хэлбэр рүү явж байна. Гаднын туршлагаас харахад, төрийн компаниудаа нэгтгээд олсон ашгаа улсын төсөвтөө өгөхгүйгээр доголдож байгаа компаниуддаа хөрөнгө оруулалт хийдэг. Хэрэв бүгд ашигтай ажиллаж байвал улсдаа хэрэгтэй зам, гүүр, боловсрол ч гэдэг юм уу, тодорхой зүйлд хөрөнгө оруулалт, хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Үүнийхээ хажуугаар өгдөг татвараа төлөөд л явж байна гэсэн үг. Ингэж л дэлхийд өрсөлдөх компаниудыг гаргаж ирдэг.

-Сайхан л сонсогдож байна. Гэхдээ эдийн засаг хямарсан байгаа одоогийн нөхцөлд компаниудаа хувьчлах нь хэр оновчтой шийдвэр вэ. Ийм үед дээр нь ашиггүй ажиллаж байгаа компаниудын үнэ цэн шалдаа бууж байгаа нь ойлгомжтой шүү дээ.

-Энэ дээр хөндлөнгийн хяналтын тогтолцоо үйлчилнэ. Мэргэжлийн байгууллага хувьчлалд луйвар, хэн нэгний оролцоо байна уу гэдгийг хянана. Мөн хувьчлалд хамрагдсан компаниудын ажилчдын эрх ашгийг хамгаална. Хувьчиллаа гээд хаяхгүй. Монголын Үйлдвэрчний холбоотой энэ тал дээр хамтарч ажиллаад эхэлсэн байгаа. Үнэ цэнийн тухайд нэг зүйлийг онцолж хэлэхэд, цаг хугацаа биднийг хүлээхгүй, хэн ч ашиглахгүй, тоосонд даруулаад хэвтэж байгаа төрийн өмчийн үл хөдлөх хөрөнгийг дуудлага худалдаагаар худалдахгүй тэгээд яах билээ. Жишээ нь, орон нутгуудад байгаа нисэх буудлууд байна. Хэн ч ашиглахгүй балгас болоод байгаа эдгээр байгууламжийг хувьчилж эзэнтэй болгох хэрэгтэй шүү дээ.  Хэн чадаж байгаагаар нь бүтээн байгуулалтийг цаг алдахгүй хийлгэх шаардлагатай байна шүү дээ. Төр тэрийг өөр дээрээ байлгаад яах юм бэ. Сая бид нар заримыг нь дуудлага худалдаагаар худалдаад улсад 700 гаруй сая төгрөг орууллаа. Нэг агентлаг, нэг яамны дэргэд зуслангийн газар, амралтын газартай байгаад байдаг. Тэр нь алдагдалтай ажиллаад байх жишээтэй. Төрөөс түүннд байнга мөнгө гаргаад алдагдлыг ньулам өсгөөд байдаг. Тэрний оронд нь хувьд шилжүүлсэн нь дээр. Төр тавьдаг хяналтаа л тавиад явсан нь дээр байх. Мөн Засгийн газрын “Горхи” амралтын газрыг дуудлага худалдаагаар худалдаж, Нийт, нэг тэрбум гаруй төгрөгийг улсын төсөв төвлөрүүллээ. Ийм арга хэмжээ хэрэгжүүлээгүй бол төрийн өмч үрэгдэж, эзэнгүйдэж, үнэ цэнээ алдаж, алдагдал нь жилээс жилд өсөөд яваад л байх байлаа.

-Магадгүй эдийн засаг хүнд байгаа энэ үеийг ашиглаад үнэгүйдүүлж байгаад авчих сонирхолтой хүмүүс байж болно шүү дээ. Сая ТЕГ-ын байрыг дуудлага худалдаагаар авах хүн олдоогүйгээс үнийг нь буулгасан гэсэн. Иймэрхүү зүйлсээс л иргэд болгоомжлоод байх шиг.

-Мэдээж тийм болгоомжлол байгааг үгүйсгэхгүй. Ингэж хардах нь ч зөв байх. Гэхдээ хуучин нийгэм шиг хардалтын дозыг хэрүүлбэл гүтгэлэг, доромжлол даамжирч, гамшиг, сүйрэл болж, “жоомоо алах гээд байшингаа шатаах” хэмжээний болчихгүй юмсан. Тэгэхдээ бид төрийн өмчийг үнэгүйдүүлнэ гэсэн асуудал байхгүй. Тагнуулын ерөнхий газрын байрны хувьд тодорхой хэмжээгээр бууруулсан нь үнэн. Дахиж  буулгах үндэслэл байхгүйг хариуцлагатайгаар мэдэгдэж байна. Анх 13-14 тэрбум төгрөгөөр зарчих юм байна гэж тооцоолсон нь ч үнэн. Төр ч бай, ер нь  хэн ч бай өөрт байгаа юмаа үнэд хүргэчих юмсан гэж бодно шүү дээ. Тийм учраас эхэндээ асуудалд тэгж хандсан тал бий. Гэхдээ зах зээлийнхээ хуулиар яваад одоо боломжит үнэдээ хүрсэн гэж үзэж байгаа учраас дахиж буулгахгүй.

-Одоо хэдэн төгрөгөөр худалдах гэж байгаа билээ?

-Доод үнэ 10.8 тэрбум төгрөг.

-Өөр бас “Алтан дорнод Монгол” компани татварынхаа өрөнд өгсөн объект, газар зэргийг хувьчлах жагсаалтад орсон компаниудад хуваагаад өгчихсөн гэсэн. Энэ талаар тодруулахгүй юу?

-Компаниудыг алдагдалтай ажиллаж байгаа талаар Төрийн өмчийн хороо зарлачихсан. Заримтай нь харицлага тооцоод эхэлчихсэн. Үүнээс гадна нийгмийн хариуцлага хүлээдэг компаниуд байгааг мартах учиргүй. Жишээлбэл, эрчим хүчний компаниуд байна. Цахилгааны үнэ нэмлээ гэхэд иргэдэд ямраар тусах билээ. Иргэд хэрхэн хүлээж авах билээ. Тийм учраас төр алдагдлыг нь хүлээхээс өөр аргагүй байдаг. Төрийн үүрэг бол иргэдийн нуруун дээрх ачааг хөнгөлж, ая тухтай сайхан амьдрах боломжоор нь хангах шүү дээ. “Алтан Дорнод”-ын хувьд, төр өрөндөө тэдгээрийг аваагүй байсан бол яах байв гэдэг асуудал бас бий. Тухайн компани чинь гадаададын компаниудад бас өртэй байсан компани шүү дээ. Хэрэв Монголын төр газар нутаг дээрээ байгаа юмаа авч чадахгүй гадныханд алдчихсан бол ард түмэн юу гэх байсан бол. Бид дотооддоо авч үлдсэн нь алдаа болоогүй байх. Харин тухайн цаг үедээ зөв шийдвэр байсан. Тэр объектуудыг үйл ажиллагаанын нь  үүрэг чиглэлийнх нь дагуу аваад явж чадах компаниудад л өгсөн хэрэг.