УИХ-ын шийдвэрт нөлөөлөхийг оролдов уу

Шүүгчид цалингаа хасуулахгүй гэж УИХ-ын даргад хандав. Засгийн газар ирэх жилийн төсвийн төсөлд шүүгчдийн цалинг 60 хувиар бууруулах санал тусгасныг тэд ардчилсан улсын хувьд байж болохгүй зүйл гэж үзсэн байна. Тиймээс шүүгчдийн цалин хасах нь шударга ёсны эсрэг үйлдэл болохыг УИХ-ын даргад сануулжээ. Үүгээрээ эрхэм шүүгчид маань ямар шийдвэр гаргахыг нь УИХ-ын дарга болон гишүүдэд шууд зааж өгсөн гэж үзэж болохоор байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, шүүх засаглалынхан хууль тогтоох дээд засаглалынхаа ажилд хошуу байтугай хуруу дүрж, бараг л гишүүдийн өмнөөс кнопыг нь дарахыг оролджээ гэж хэлж болно.

Тухайлбал, шүүгчдийн цалинг хасах асуудлыг дэмжих юм бол тэр чигээрээ шүүх засаглалын бие даасан байдлыг алдагдуулж, эдийн засгийн хувьд хараат болгох гэсэнтэй адил шүү гэж шүүгчид сануулжээ. Энэ бол УИХ-ын бүрэн эрхэд халдсан, гаргах шийдвэрт нь нөлөөлөх гэсэн оролдлого биш гэж үү. Хэрвээ шүүгчдийг аливаа хэргийг шүүж байхад нь УИХ-ын дарга эсвэл гишүүд тэдэнд захиа бичээд “шударга үнэний талд шийдвэр гаргана гэдэгт итгэж байна” гээд байвал юу болох вэ. Үүнийг шүүхийн бие даасан, хараат бус байдалд халдсан хэрэг л гэж үзнэ. Тэгвэл Дорнод аймгийн нэр бүхий 21 шүүгчээс УИХ-ын дарга З.Энхболдод хаяглаж ирүүлсэн захидал яг л тийм агуулга, өнгө аястай байна. Тэдний захидал хүсэлтээс шүүгчид өндөр цалин, хангамжтай л байх юм бол Монгол Улсад шударга ёс цэцэглэнэ, эсрэгээрээ бидний цалинг хасах юм бол шударга шүүхийн талаар яриад хэрэггүй шүү гэсэн анхааруулга, сануулга л цухалзаад байх юм. Энэ нь цалин багасах аваас бид авлига аваад, нөлөөнд автаад хэн мөнгөтэй хүний талд л шийдвэр гаргахад бэлэн гэж байгаа хэрэг.

Гэтэл амьдралаа залгуулахын тулд бусдын 10 мянган төгрөгийг хулгайлсан бүсгүйг цалин, орлогогүй учраас хулгай хийжээ гээд өршөөдөггүй, “Монгол Улсын нэрийн өмнөөс” уншаад л явуулдаг. Хулгай л бол хулгай. Ядуу байсан нь, өлсөж цангасан нь хулгай хийснийг нь зөвтгөх шалтгаан огт биш. Хууль ийм л хатуу чанга байдаг. Гэтэл тэрхүү хуулийг барьж үнэн худлыг шүүж, хар цагааныг дэнсэлдэг хүмүүс өөрсдөө бид цалин бага болчих юм бол бусдын нөлөөнд автаж, авлигад өртөж мэднэ гээд байгаа нь хачирхалтай. Энэ логикоор бол шүүгчид хэрвээ цалингүй юм уу, цалин хангамж нь бага болчих юм бол хулгай хийхэд бэлэн ажээ.

Өмнө нь цалин бага байхад хулгай хийдэг байжээ ч гэж бодмоор. Мэргэжлийнхээ үнэ цэнэ, үнэт зүйл, ёс зүй, нэр хүнд, эрхэмнэл, бахархлаа ингэж мөнгөнөөс дорд үзэж болох уу. Шүүгчдийг авлигад хамгийн их өртдөг гэж олон нийт үздэг талаар цөөнгүй судалгаа бий. Энэ хэрээр шүүх, шүүгчдэд итгэх ард түмний итгэл тун бага хувьтай гардаг. Яагаад ийм болов гэдэг талаар, өөрөөр хэлбэл шүүхийнхээ нэр хүнд, шүүгчдийнхээ эрхэмсэг оршихуйн талаар санаа зовж ил захидал, албан шаардлага бичдэггүй хэрнээ цалинг нь хасах болонгуут уулгалан халаглаж байгааг жирийн иргэд юу гэж ойлгох вэ.

Шүүгчид 2.7-3.3 сая төгрөгийн цалинтай

Цалинг нь нэмснээр шүүгчдийн нэр хүнд төдийлөн өсөөгүй гэдгийг тодорхой судалгаанаас харж болно. Тухайлбал, МУИС-ийн Нийгмийн судалгааны хүрээлэн, Социологи, нийгмийн ажлын тэнхимийн удаа дараагийн судалгаанаас үзэхэд судалгаанд оролцсон нийт итгэдийн 89.1 хувь нь “Шүүх, шүүгчид шударга биш байна” гэж хариулсан байна. Шүүгчийн хараат бус  байдлын эдийн засгийн баталгааг нэмэгдүүлэх чиглэлээр УИХ-аас удаа дараа арга хэмжээ авсан боловч нийгэмд шүүх, шүүгчийн үйл ажиллагаанд сэтгэл дундуур, шүүмжлэлтэй хандах хандлага өндөр байгааг “Шүүгчдийн цалин, хангамжийг тогтоох үндэслэл шаардлага” сэдэвт судалгааны тайланд мөн дурджээ.

Шүүгчид авдаг цалин, хангамжийнхаа хэмжээгээр төрийн албаныхан дотроо нэлээд дээгүүр жагсана. Тэд албан тушаалын зэрэглэлээрээ төрийн өндөр албан тушаалтанд хамаардаг. Өнөөдрийн байдлаар анхан шатны шүүгч 2.7 сая,  давж заалдах шатных 2.9 сая, дээд шүүхийн шүүгч 3.2-3.3 сая төгрөгийн цалин авч байгаа. Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн даргын шийдвэрээр өнгөрсөн оны аравдугаар сарын 1-нээс хойш шүүгчдийн цалин ийнхүү үлэмжхэн хэмжээгээр нэмэгдсэн. Гэхдээ энэ нэмэгдэл нь хууль ёсны байсан уу, хууль бус байсан уу гэдэг эргэлзээтэй. Хэрвээ хууль зөрчин өөрсдөө дур мэдэн цалингаа нэмсэн бол 60 хувийн хасалт бол харин ч "шагнал".

Шүүгчдийн цалинг тогтоосон УИХ-ын шийдвэр хүчин төгөлдөр байхад Шүүхийн ерөнхий зөвлөл дур мэдэн шүүгчдийн цалинг нэмснийг хууль тогтоогчид буруушааж, энэ асуудлаар Р.Бурмаа гишүүнээр ахлуулсан ажлын хэсэг томилж ажиллуулж байсан билээ. Өнгөрсөн жил шүүгчид цалингаа дур мэдэн нэмсэн нь парламент дээр хурцаар яригдаж байсан бол энэ жил тэдний цалинг хасах асуудал нэлээд анхаарал татаж байна. Дээр хэлсэнчлэн шүүгчид ч өөрсдөө үүнд тун эмзэг хандаж байгаа ажээ. Уг нь зөвхөн шүүгчдийн цалин хасах гээд байгаа юм биш. Агентлагийн дэд дарга, дарга, яамны төрийн нарийн бичгийн даргаас дээш албан тушаалтай албан хаагчдын цалинг 30 хувиар бууруулах саналыг Сангийн яамнаас гаргаад буй. Үүнд 2900 орчим хүн хамрагдах бөгөөд 1.8 тэрбум төгрөгийн л хэмнэлт гарах юм. Гэтэл Монгол Улсын  хэмжээнд буй 500-гаад шүүгчийн цалинг (зарим гишүүний тайлбараар бол хууль бусаар) нэмэгдүүлснээр 2015 оны улсын төсөвт 15 тэрбум төгрөгийн ачаалал нэмэгдсэн байдаг. Энэ мэтээр улсын төсөвт тэрбум тэрбумаар нь тусган шүүгчдийн цалинг 2012 оноос хойш үе шаттай нэмэгдүүлсээр ирсэн ч шүүгчдийн 88.6 хувь нь цалин, хангамждаа сэтгэл дундуур байдаг гэсэн судалгаа гарчээ.

Шүүгчдийн цалинг 60 хувиар хасах саналыг Засгийн газраас гаргаад байгаа нь өнгөц харахад асар их хувь хэмжээ шиг харагдана. Гэхдээ хэрэг дээрээ өнгөрсөн жил Шүүхийн ерөнхий зөвлөл шүүгчдийн цалинг эрс нэмэгдүүлсэн тул тэр хэмжээнээс нь 60 хувиар хассанаар эргэж хоёр, гурван жилийн өмнөх хөрсөн дээрээ буух юм билээ. Энэ бол улсын төсвийн хүндрэл, эдийн засгийн хямралтай холбогдуулан Засгийн газраас авч хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байгаа зайлшгүй шаардлагатай арга хэмжээний л нэг хэсэг. Үүнийг хүлээн зөвшөөрөх эсэх нь шүүгчдийн  хэлж байгаа шиг дан ганц олон улсын гэрээ конвенц, хэм хэмжээгээр зохицуулагдах бус эх оронч сэтгэл, хувь хүний эр зориг, ёс суртахуунтай илүү холбоотой. Улс орноо хямралаас гаргахын тулд солонгос бүсгүйчүүд ээмэг, бөгжөө хүртэл тайлж улсдаа тушааж байсан түүхийг хүн бүхэн мэднэ. Түүн лүгээ адил эдийн засгийн хямралтай энэ цаг үед шүүгчид өндөр цалингаасаа түр зуур ч болтугай татгалзаж болохгүй гэж үү.

Г.СОНИНБАЯР