“Би угаасаа ийм хүн” гэдэг үгийг бид өдөр тутам олонтаа сонсдог. Ууртай хүн “би угаасаа ууртай”, дуу цөөтэй хүн “би угаасаа дотогшоо”, аливааг хойшлуулдаг хүн “миний зан ийм” гэж хэлдэг. Үнэндээ хүн өөрийн зан чанарыг хэр хэмжээнд өөрчилж чаддаг вэ? гэсэн асуулт зөвхөн философийн, амьдралаас хол асуудал биш. Энэ талаар сэтгэл судлал, мэдрэл судлалын салбарт олон арван жилийн турш судалгаа хийсээр ирсэн. Шинжлэх ухааны өнөөгийн ойлголтоор хүний зан чанар харьцангуй тогтвортой боловч өөрчлөгддөггүй зүйл биш. 2024 онд "Nature Reviews Psychology" сэтгүүлд нийтлэгдсэн тойм судалгаанд зан чанар амьдралын туршид тодорхой хэмжээнд өөрчлөгдөх боломжтой бөгөөд өөрчлөлт ихэвчлэн аажмаар явагддаг гэж дүгнэсэн байна. Судлаачид хүнийг нэг өдрийн дотор огт өөр хүн болгох боломж хязгаарлагдмал ч жижиг, тогтвортой өөрчлөлтүүд бодитой үр дүн үзүүлдэг гэж үзжээ.
Эндээс “хүн өөрийгөө өөрчилж чадна” гэдэг санааны хамгийн чухал хэсэг гарч ирнэ. Өөрчлөлт гэдэг өөр хүн болж хувирах биш, өөрийн зан үйлийн хэв маягийг өөрчлөхөөс эхэлдэг. Жишээ нь, хүн төрөлхийн ууртай мэт санагдаж болно. Гэхдээ уур төрөх үедээ шууд хариу үйлдэл хийхийн оронд түр хүлцэж сурах, нөхцөл байдлыг өөр өнцгөөс харах, үгээ бодож хэлэх дадал бий болгож болно. Ингэснээр “уурладаг хүн” хэвээр байсан ч ууртай үедээ гаргадаг үйлдэл нь өөрчлөгдөнө. Харин давтагдсан үйлдэл нь аажмаар зан чанарын өөрчлөлтөд нөлөөлж эерэг үр дүн гаргаж болохыг судалгаанууд харуулдаг ажээ.
2017 онд нийтлэгдсэн томоохон мета-анализ 207 судалгааг хамруулж, сэтгэл зүйн болон бусад төрлийн оролцооны дараа хүний зан чанарын хэмжүүрүүдэд статистикийн ач холбогдолтой өөрчлөлт гарсныг тогтоосон. Судалгаанд хамрагдсан оролцооны дундаж хугацаа 24 долоо хоног байсан бөгөөд өөрчлөлт зөвхөн эмчилгээний бүлэгт бус, эмнэлзүйн бус оролцоонд ч ажиглагджээ. Гэхдээ энд нэг чухал ялгаа бий. Зүгээр л өөрчлөгдөхийг хүсэх нь өөрчлөгдөхтэй адил биш.
2024 онд "Communications Psychology" сэтгүүлд хэвлэгдсэн системчилсэн тойм урт хугацааны судалгаа, нийт 7719 хүний мэдээллийг нэгтгэсэн байна. Судалгаагаар зөвхөн “би өөрчлөгдөнө” гэж өөртөө зорилго тавих нь бодит өөрчлөлт үзүүлэх нь хомс байжээ. Харин зорилготой, тодорхой аргачлал бүхий оролцоо хэрэглэсэн үед хүссэн чиглэлдээ зан чанарын өөрчлөлт гарах нотолгоо илүү хүчтэй байсан байна. Энэ нь амьдрал дээр ч ойлгомжтой. “Би илүү тэвчээртэй хүн болно” гэж бодох нэг хэрэг, харин өдөр бүр хэн нэгэнтэй маргалдах үедээ 10 секунд дуугүй байж сурах өөр хэрэг. Эхнийх нь хүсэл. Хоёр дахь нь дадал. Харин дадал олон давтагдвал хүний ертөнцийг харах, хариу үйлдэл үзүүлэх хэв маяг өөрчлөгдөж эхэлнэ.
Үүнийг зөвхөн сэтгэл судлал биш, тархи судлалаар ч тайлбарладаг. Насанд хүрсэн хүний тархи бүрэн “хатсан” бүтэц биш. Суралцах, шинэ орчин, шинэ туршлага зэрэг нь тархины бүтэц, үйл ажиллагаанд өөрчлөлт авчирч болохыг мэдрэлийн дүрслэлийн судалгаанууд харуулсан. Насанд хүрсэн хүний тархины саарал бодисын бүтэц хүртэл туршлага, суралцах үйл явцтай холбоотойгоор өөрчлөгдөх боломжтой байна. Тэгэхээр хүн өөрийгөө өөрчлөх үед зөвхөн “сэтгэл санаагаа” өөрчилж байгаа хэрэг биш. Шинэ зүйл сурч, шинэ үйлдлийг давтаж, хуучин хариу үйлдлээ өөрчилсөөр байвал тархинд ч туршлагаас хамааралтай өөрчлөлт явагдах боломжтой.
Гэхдээ шинжлэх ухаан бас нэг зүйлийг сануулдаг. Өөрчлөлт боломжтой гэдэг нь бүх зүйл амархан гэсэн үг биш. Хүний зан чанарт генетик, өмнөх туршлага, орчин, амьдралын нөхцөл зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлдөг. Тиймээс хүн өөрийгөө хүссэнээрээ яг л хоосон цаасан дээр шинээр зурж байгаа мэт өөрчилж чадахгүй. 2024 оны "Nature Reviews Psychology"-ийн тоймд ч зан чанарыг бүрэн өөр хүн болгон хувиргах нь хэцүү, харин бага хэмжээний боловч бодит өөрчлөлт боломжтой гэж онцолсон байдаг. Магадгүй энд хүний өөрийгөө өөрчлөх тухай хамгийн бодитой ойлголт оршино. Өөрчлөлт бол өөрийгөө үгүйсгэх явдал биш. Харин өөрийнхөө боломжийг өргөжүүлэх явдал юм.
Би угаасаа аймхай байж болно. Гэхдээ зоригтой үйлдэл хийхэд сурч болно. Би угаасаа тэвчээргүй байж болно. Гэхдээ тэвчээртэй хариу үйлдэл хийхийг дадал болгож болно. Би олон жил хойш тавьдаг байсан байж болно. Гэхдээ өнөөдрөөс эхлээд хийх ёстой зүйлээ бага багаар цагт нь хийж сурч болно. Ингээд бодоход хүн өөрийгөө нэг өдөрт өөрчилдөггүй. Харин өдөр бүрийн жижиг сонголтоор өөр хүн болж эхэлдэг. Өнөөдөр хэлэх ёсгүй үгээ тэвчих, маргааш эхлүүлэх зүйлээ өнөөдөр эхлүүлэх, айсан ч гэсэн нэг алхам хийх зэрэг жижиг үйлдэл давтагдсаар хүний зан үйлийн хэв маягийг өөрчилнө.
Л.Баяр
