2016 оны 7 дугаар сарын 16. Туркийн зун...

Энэ өдөр “Бүгд найрамдах Турк улсын цэрэг армийн бүлэглэлийнхэн төрийн эрхийг гартаа авсан” хэмээн тус улсын үндэсний телевиз болох NTV сувгаар мэдэгдсэн хэдий ч Ерөнхийлөгч Таийп Эрдоган мэдэгдэл хийж дээрх байдлыг эрс үгүйсгэсэн юм.

Чухам энэ хөдлөшгүй хатуу байр суурь өнөөгийн Турк улсыг “Айдсын” орон болгосон юм.

Гэхдээ Ерөнхийлөгч Таийп Эрдоганы мэдэгдэл тэр чигээрээ дарангуйлалын чиг хандлагатай байсан гэдэг. Цэргийн эргэлт хийхээр оролдсон хүмүүст толгой дараалан хариуцлага тооцох болно гэсэн түүний үгийг барууны улс төр судлаачид төдийгүй зарим томоохон лидерүүд шүүмжилж байсан ч хязгааргүй эрх мэдэл, хязгааргүй тансаглалд умбах хүслээсээ татгалзаж чадаагүй Эрдоган өөрийнхөө байр сууринд баттай зогсож чадсан билээ.

Чухам энэ хөдлөшгүй хатуу байр суурь өнөөгийн Турк улсыг “Айдсын” орон болгосон юм. Цэргийн эргэлт хийх оролдлого бүтэлгүйтсэний дараа Р.Т.Эрдоган цэрэг цагдаагийн бие бүрэлдэхүүнээс 7000 гаруй хүнийг баривчлан хорьсон нь зөвхөн эхлэл байлаа. Төрийн эргэлтийг зохион байгуулсан гэх Фетхуллах Гюлентэй холбоотой гэх шалтгаанаар 60 мянга гаруй хүнийг баривчлан шалгуулж чадсан хүн бол Таийп Эрдоган. Түүгээр ч зогсохгүй олон нийтийн мэдээллийн 15 хэрэгслийг хааж, 10 мянга гаруй хүнийг ажлаас нь халсан түүх ч түүнийх.

Хэдхэн хоногийн өмнө Курдын талыг баримтлагч, сөрөг хүчний Ардын ардчилсан намын хоёр удирдагчийг парламентын бусад гишүүдийн хамт баривчилсан нь түүний өшөө авах ажиллагаа одоо ч идэвхтэй байгааг илэрхийлнэ. Тэрбээр терроризмтой тэмцэх ажиллагааны хүрээнд Селахаттин Демирташ, Фиген Юксекдаг нарыг гэртээ байхад нь баривчилсан төдийгүй Ардын ардчилсан намаас парламентад сонгогдсон 9 гишүүнийг баривчлан хорьжээ.

Тэднийг баривчлахтай зэрэгцэн “Twitter”, “Facebook”, “YouTube”, “Whatsapp” зэрэг нийгмийн сүлжээний цахим хуудаснуудад нэвтрэхийг хязгаарласан нь түүний утга учиргүй их баривчилгаа, хоморголон халалт, хэлмэгдүүлэлт, хүний эрхийг зөрчиж байгаа асуудлыг хазаарлахыг оролдсон оролдлогынх нь нэгээхэн хэсэг гэж таамаглаж байгаа юм.

Энэ талаар Туркийн парламентын гишүүн Эртугрул Кюркчу ”Энэ баривчилгаа нь хууль бус бөгөөд эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, эрүүгийн хууль, Үндсэн хуулиас гадуур үйлдэж буй ажиллагаа юм. Энэ нь Ардын ардчилсан намын гишүүдийг хууль бусаар дарамталж буй хэлбэр мөн. Туркийн Засгийн газар нацист маягийн дарангуйлал руу явж байна" гэсэн байна.

Эмэгтэй хүн бол бурхнаас ээж болохоор бүтээгдсэн тул тэр л ажлаа хийж, эрэгтэй хүнтэй зэрэгцэх гэсний хэрэггүй.

Туркийн Ерөнхийлөгч Режеп Тайип Эрдоганыг барууны хэвлэл мэдээллийн хэрэгсүүд хангалттай бичиж, дүгнэлээ. Ерөнхийдөө түүнийг хязгааргүй их эрх мэдлийг төвлөрүүлж авахыг зорьсон автократ болоод теократ үзэл бодолтой хүн хэмээн тодорхойлжээ. Эрдоган үүнийгээ хийж буй үйлдлээрээ хангалттай батлан харуулж байна. Энэ нь цэргийн эргэлт хийхээр завдсан гэх асуудлаар хүний эрхийг уландаа гишгэж байгаа үйлдлүүд нь.

Режеп Тайип Эрдоган 2014 онд Туркийн хамгийн анхны шууд сонгуулиар ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон нэгэн аж. Тэрбээр гурван удаа Ерөнхий сайдаар улиран сонгогдож 11 жил гаран ажиллаж ирсэн архаг улс төрч.

Туркийн засгийн эрх барьж буй Шударга ёс, хөгжлийн төлөө нам бол анх түүний санаачлан байгуулсан нам юм. Харин түүнийг улс төрд орж, засгийн эрхэнд гарахыг санаархаж байхад нь Туркийн цэргийн эрхтнүүд дөрвөн ч удаа хориг тавьж байжээ. Учир нь Эрдоганы шашны ул суурьтай хэт туйлширсан үзэл нийгэмд болгоомжлол төрүүлж байжээ. Гэвч энэ болгоомжлол хил хязгаараас давж өдгөө Эрдоганы босгосон хана хэрэм ард түнийг туйлдуулж, айдас хүйдсийн орон болгосон гашуун түүхтэй.

Туркийн зуны үйл явдал 2016 онд эхлээгүй юм. Эрдоган ч 2016 оны 7 дугаар сараас хойш баривчилгаа хийж эхлээгүй. Одоогоос 3 жилийн өмнө буюу 2013 онд Эргенеконы хэрэг буюу Шударга ёс, хөгжлийн төлөө намыг тараахаар үгсэн хуйвалдсан хэрэгт тулгаж, армийн өндөр албан тушаалтай 17 хүнд бүх насаар нь хорих ял оноосноор Ататюркийн үеэс уламжлагдан ирсэн цэргийн эрхтнүүдийн ноёрхолд цэг тавих эхний алхамаа Эрдоган хийсэн юм. Энэ үеэс хойш хараа хяналт улам чангарч, 2013 онд Станбул хот дахь  Гези паркийг дахин төлөвлөлтөд оруулсныг эсэргүүцэж, орон даяар тархсан эсэргүүцлийн жагсаалыг хүчээр тарааж, 2014 онд лалын шашны суурь үзэл баримтлалаар эмэгтэй, эрэгтэй хүмүүс эрх тэгш бус хэмээн тунхаглаж, эмэгтэй хүн бол бурхнаас ээж болохоор бүтээгдсэн тул тэр л ажлаа хийж, эрэгтэй хүнтэй зэрэгцэх гэсний хэрэггүй гэж мэдэгдсэн билээ.  

Туркийн засаг захиргааны бүх эрх мэдлийг дан ганц өөртөө шилжүүлэн авах алхмууд ар араасаа үргэжилсээр.

Эрдоган Төрийн тэргүүн болсныхоо дараа тэрээр 615 сая ам.долларын өртөгтэй, 1150 өрөөтэй, 280 мянган метр ам дөрвөлжин талбайтай, АНУ-ын Цагаан ордноос 30 дахин том, тансаг ордон бариулжээ.

Ардчилалын үнэт зүйлсийг дээдэлдэг, бид ардчилалаас хэзээ ч ухарч байгаагүй, ухрах ч үгүй гэж цээж дэлддэг Эрдоганд үнэндээ ардчилал огт хамаагүй. Германаас сонгогдсон еврокомиссар Гюнтер Эттингер үүнийг яг онож хэлсэн юм. Тэрбээр “Эрдоган удахгүй “эрэг шургийг нь чангалаад ирнэ. Тэгээд байр сууриа бэхжүүлж авсны дараа гадаад улс төрөө улам тусгаарлаж авах болно" гэж тэмдэглэснийг Deutsche Wirtschafts Nachrichten сонин онцолсон байна.

Эрдоган Төрийн тэргүүн болсныхоо дараа тэрээр 615 сая ам.долларын өртөгтэй, 1150 өрөөтэй, 280 мянган метр ам дөрвөлжин талбайтай, АНУ-ын Цагаан ордноос 30 дахин том, тансаг ордон бариулжээ.

Эрдоганы өмнөх ордныг 450 орчим цэрэг, цагдаагийнхан хамгаалдаг байсан бол шинэ харшийг нь хэдэн мянган цагдаа нар хамгаалдаг байна. Үүгээр зогсохгүй өөрийн хоол хүнсэнд хор хийхээс сэргийлж, таван хүний бүрэлдэхүүнтэй баг бүхий тусгай зориулалтын шинжилгээний лаборатори ордондоо байрлуулсан гэдэг.

Ийнхүү Туркийн зунаар эхэлсэн хэлмэгдүүлэлт, хоморголон халалт, хүний эрхийг зөрчсөн зөрчлүүд нь даамжирсаар нацист маягийн дарангуйлал болж хувирлаа.

Ерөнхийлөгч Эрдоган онц байдал зарласан нь хүний эрхийг дордуулах буюу дур зоргоор баривчлах, эрүүдэн шүүхийн эсрэг хамгаалалт болон үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрхийг хавчин боох шалтаг болох ёсгүй хэмээн Эмнести Интернэшнл мэдэгдсэн юм.

“Төрийн эргэлт хийх гэсэн оролдлогын эргэн тойрон дахь хүчирхийллээс сэрэмжлэн олон нийтийн аюулгүй байдлыг эн тэргүүнд тавьж, онц байдал зарлаж байгаа нь ойлгомжтой. Энэ арга хэмжээ нь Турк улсын олон улсын хуулийн өмнө хүлээсэн үүрэг амлалтаа хүндэтгэн сахиж, хүний эрх, эрх чөлөөний хамгаалалтыг хөсөрдүүлэхгүй байхын зэрэгцээ байнга үргэлжлэх ёсгүй. Гэвч 10 000 орчим хүн хоригдож, саатуулах газарт зүй бус харьцах явдал гарч, засгийн газрын сайдууд, хэвлэл мэдээллийн агентлагуудад цэвэрлэгээ явуулж буй энэ үед онц байдлын улмаас үүссэн эрх мэдэл цаашид хүний эрхийг дордуулах замыг нээж байна”  хэмээн Эмнести Интернэшнлийн Туркийн асуудлаарх судлаач Эндрю Гарднер өгүүлсэн байдаг.

Ийнхүү Туркийн зунаар эхэлсэн хэлмэгдүүлэлт, хоморголон халалт, хүний эрхийг зөрчсөн зөрчлүүд нь даамжирсаар нацист маягийн дарангуйлал болж хувирлаа. Хүний эрхийг хязгаарлаж, амгалан байдлыг айдсаар сольсон Туркийн зуны үйл явдлыг олон улс анхааралтай ажиглаж байна. Харин хэрхэн төгсөхийг Эрдоган л мэдэж буй.

Н.Асралт