Утга зохиол нийгмийн ажилтны дээд сургуулийн сэтгүүл зүйн ангийн төгсөх курсийн оюутан Төмөртогтохын Энхнарантай яруу найргийн нэгэн үеийн төлөөллийнх хувьд ярилцлаа. Тэрбээр “Хас Дорно яруу найргийн бүлгэм”-ийн гишүүн, Р.Чойномын нэрэмжит Залуу нас дугуйлангийн гишүүн, УЗНАДС-ын “Гал урсгал дугуйлан”-гийн эрхлэгч юм.

-Нэгэн үе дэлхий тэр чигээрээ яруу найрагт автаж, хүн бүр шимтэн дурлаж байлаа. Цаг үе хувьсан өөрчлөгдөхийн хэрээр залуусын олонх нь  технологид шимтэж, харин өчүүхэн хэсэг нь яруу найргийг шохоорхох болсон. Тэдний нэг нь өөрийг тань гэж харсан. Яагаад шүлэг, яруу найрагт дурлах болсон түүхээсээ хуваалцаж болох уу?

-Би 2015 онд Утга зохиол нийгмийн ажилтны дээд сургуулийн сэтгүүл зүйн ангид элсэн орсон. Тэр үеэс сургуулийнхаа “Гал урсгал” дугуйлантай танилцахаар сэтгэл шулуудсан юм. Тухайн үед ангиараа орж байсан санагдана. Дугуйлангийн багшаар “Хас дорно” яруу найргийн бүлгэмийн гишүүн Г.Хашбаатар ах байсан юм. Одоо бол хайрлаж хүндэлдэг ах маань болсон. Яруу найргийн дугуйланы хичээлийн төгсгөлд таван хормын шүлгийн уралдаан зарладаг байлаа. Нэг удаа  “Вааран дээрх” сэдвийн дагуу бичих даалгавар өгсөн. Өмнө нь утга зохиол сонирхож, дурлаж, төсөөлөөлж байгаагүй болоод тэр үү, их сандарсан. Гэхдээ л тэр уралдаанд түрүүлсэн. Сэтгэлд багтаж өгөхгүй байсан болоод тэр үү, их сандарч бас урам авсан. Ингээд л яруу найраг гэдэг зүйлийг хайрлаж бичиж эхэлсэн дээ.

-Гэхдээ өмнө нь “хоосон”-гүй байсан биз дээ?

-Тэгэлгүй яах вэ. Өмнө нь огт оролдож байгаагүй гэж хэлэхгүй. Хүүхэд байхаасаа л спортоос бусад бүх зүйлд  идэвхтэй оролцохыг хичээдэг байсан. Дорнод аймгийн Чойбалсан сумын ерөнхий боловсролын сургуулийн тавдугаар ангид байхад хүүхдийн “Хүрэл тулга” яруу найргийн наадамд гурван шүлэг өгч, тэнцээд дараагийн шатандаа орсон. Тэр үед эгч маань надтай хамт тэмцээнд орсон юм. Би тэр наадмын түрүүг авч байлаа. Одоо санахад их л хөөрч баярлаад л, мундаг найрагч болсон юм шиг сэтгэгдэл тухайн үед төрж байсныг санаж байна. Гэхдээ яагаад ч юм бэ, их сургуульд ортлоо бичээгүй шүү.

-Их сургуульд ортлоо бичээгүй гэхээр уг нь яруу найрагч болохыг нэг их хүсээгүй бололтой. Юу тэгж их татсан хэрэг вэ?

-Яг үнэндээ би ном уншдаг хүүхэд байгаагүй. Харин оюутан болох үед дээд курсийн ах нар ном уншихыг зөвлөсөн. Зарим нь өөрийнхөө номыг өгч уншуулна. Тэгж явсаар нэг мэдэх нь ээ, ном уншихын сайхныг, номонд нуугдаж буй эрдэнэсийг хайдаг, хайгуулч болсон байсан. Тэр дундаа Монголын сүүлийн үеийн яруу найрагчдын ном зохиолд эрхгүй дурласан. Тэр хүмүүсийн шүлэг, яруу найраг одоог хүртэл намайг энэ том зүйл рүү татсаар л байгаа. Нэгдүгээр курст байхад сургуулийн захирал Ш.Цэнд-Аюуш гуай “Утга зохиолын хүн энгийн хүнээс сэтгэлгээгээрээ тэс өөр. Тиймдээ ч муу явах эрхгүй. Манай сургууль үе үеийн шилдэг яруу найрагчдыг төгсгөсөн” гэж хэлсэн нь одоог хүртэл санаанаас гардаггүй. Тэр үед л энэ сайхан сургуулийг сонгосондоо бахархаж байлаа. Хамгийн чухал нь энэ сургууль намайг яруу найрагтай холбосон гүүр юм шүү дээ. Сургуулийг маань хүмүүс жижигхэн гэдэг юм. Харин би надад бол их том өргөө юм шиг санагддаг. Яруу найраг өөрөө маш гэгээн зүйл. Нэг сайхан шүлэг унших юм уу, бичихэд ямар их жаргал эдэлдэг гэж санана. Хүмүүс сэтгэлээр унасан үедээ дуу сонсч тайтгардаг бол бид шүлэг бичдэг.

 -Яруу найргийн олон урсгал дэлгэрээд байна. Та аль урсгалаар нь бичдэг вэ?

-Яг энэ тэр урсгал гэж хэлэхэд хэцүү. Утга зохиолын онолын хүн л урсгалыг минь дүгнэх байх. Би хувьдаа өөрийгөө цэвэр мэдрэмжээрээ бичдэг гэж боддог. Олон нийт биднийг ойлгодоггүй. Хүн болгон ойлгохгүй байгаад л баярлаж явдаг даа.

 -Та өөрийгөө яруу найрагч гэж дүгнэх үү?

-Үгүй. Одоо бол би боловсорч л яваа эд, эс. Энд тэндэхийн яруу найргийн наадам дээр залуу яруу найрагч гэж дуудуулахдаа ч ичдэг. Надад тэгж дуудуулах гавьяа байхгүй. Яруу найрагч гэдэг цолыг зүүхэд дэндүү эрт байна.

 -Танай сургуулийн “Гал урсгал” дугуйлан олон жилийн түүхтэй санагдана?

-Тийм. Манай сургууль анх 1994 онд үүдээ нээсэн. ОХУ-ын Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийн жишгээр мэдлэг түгээдэг. Түүнээс хойш “Гал урсгал” дугуйлан маань Монголын олон арван шилдэг яруу найрагчдыг төрүүлсэн. Тэдгээрээс дурдвал Х.Болор-Эрдэнэ, Ж.Оргил, О.Цэнд-Аюуш, Л.Ганзул, Н.Гантулга, Ш.Лхамноржмаа гэх мэт олон сайхан яруу найрагчдыг нэрлэж болно. Өнөө жил манай дугуйланг МЗЭ-ийн болон Д.Нацагдоржийн шагналт яруу найрагч, Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Данзангийн Нямаа багш удирдаж байгаа. Харин эрхлэгчээр нь миний бие ажиллаж байна. Ер нь бусад сургуулийн утга зохиолын дугуйлангуудтай ижил жишгээр явдаг. Жишээлбэл, СУИС-ийн Бадрангуй ай, Эсрэг цаг, МУБИС-ийн утга зохиолын нэгдэл зэрэг дугуйлангуудын жишгээр хичээллэдэг. Эдгээр дугуйланд явдаг хүүхдүүд тав дахь өдөр Хүүхдийн номын ордонд Р.Чойномын нэрэмжит Залуу нас дугуйландаа нэгдэн дугуйрдаг юм. Хамгийн гол нь яруу найрагт элэгтэй хэн бүхэнд нээлттэй. 

-Өнөөдөр таны үеийн залуусын бичиж буй яруу найргийг масс хэр ойлгож байна вэ?

-Мэдээж реалист буюу бодит, нэн ойлгомжтой яруу найргийг бол масс ойлгож байгаа нь тодорхой. Харин бидний болон биднээс 5-10 жилээс дээш үеийнхэн сэтгэлгээний яруу шүлгүүдийг бичдэг болсон. Тэрийг масс хараахан ойлгох болоогүй. Цаг нь ч болоогүй байх. Зөвхөн яруу найргийн гүнд орж байж ойлгох байх л даа. Эсвэл мэдэрч чадах хүмүүс нь ойлгодог урлаг болоод байна. Энэ шинэчлэлийг ахуй, уламжлалтай хослуулж бичдэг нь ч бий. Нэг ёсондоо уламжлалт шинэчлэл гэж хэлмээр санагддаг.

-Хүндэлж биширдэг яруу найрагч хэн бэ. Үлгэр авдаг л байх гэж бодож асуулаа?

-Биширдэг яруу найрагчийнхаа нэрийг хэлж чадахгүй нь. Биширдэг гэхээсээ илүү хүндэлдэг, хайрладаг яруу найрагч бий. Жишээлбэл Жаргалсайханы Оргил, Хандхүүгийн Нямхишиг, Баатарын Галсансүх, Гантөмөрийн Хашбаатар, Цэндийн Доржсэмбэ гэх мэтчилэн тоочиж барамгүй олон яруу найрагчид байна. 

-Таны үеийн залуус хуучин үеийнхнээсээ хэр төвшинд явж байгаа гэж боддог вэ?

-Илүү гээд хэлчихвэл хэцүүдэх байх. Гэхдээ ахиж дэвшиж яваа нь үнэн. Ойролцоогоор 3-5 жилийн дотор миний үеийн охид, хөвгүүд хуучин үеэ бут цохин гарч ирнэ гэдэгт 100 хувь итгэлтэй байдаг. Монголын яруу найргийг нэн өөр төвшинд хүргэх мэдрэмжтэй, авьяастай залуус олон бий. Гэлээ гээд хуучин үеэ үгүйсгэж болохгүй. Гэсэн ч бидний цаг үе хүссэн хүсээгүй удахгүй ирнэ. Дээр дурдсан дугуйлангуудад Монголын яруу найргийн ирээдүй, өнгө төрх болох яруу найрагчид бэлтгэгдэж байгаа. Тэд өөрсдийгөө үнэлдэггүй л дээ. Өөрсдийгөө болоогүй байна гэж боддог. Цаг нь удахгүй ирэхэд өөрсдийгөө үнэлж, гарч ирэх байх. Олон яруу найргийн наадамд үеийн олон залуустай оролцлоо. Тэдний бичиж буй арга хэлбэр, сэтгэлгээг ахуйтай хослуулж буй байдал, хуучны үгийг сэргээж буй нь ч тэр бахдам сайхан байдаг. Юунд ч баригдаагүй, хавчигдаагүй задгай сэтгэлгээний сайхан шүлгүүд олон төрж байна. Зөвхөн миний үе гэлтгүй доод үеийнхэн ч сайжирч байгаа. Монголын утга зохиолыг өөрчилж чадах, шинэ өнгө төрхөө түгээж чадах хүчирхэг үе удахгүй гарч ирнэ гэдэгт итгэлтэй байдаг. Хамгийн чухал нь бид яруу найрагт хайртай. 

-Авьяастай байх, мэдрэмжтэй байх хоёр ялгаатай юу. Аль нь яруу найрагч болоход чухал гэж боддог вэ?

-Яг хэлж мэдэхгүй байна. Төрмөл яруу найрагчид бол бий. Жишээ нь Цэндийн Доржсэмбэ ахыг нэрлэж болно. Яруу найрагт авьяастай биш мэдрэмжтэй гэж л ярих байх. Нэг үгээр мэдрэмжтэй байх нь авьяас ч юм шиг. Дуулах, бүжиглэх, жүжиглэхийг бол авьяас гэж хэлж болох байх. Харин яруу найрагт энэ үг чихэнд наалдахгүй. Бүтээлээ туурвихдаа мэдлэгээрээ, мэдрэмжээрээ бичнэ. Харин мэдрэмж дотор тэр авьяас нь байдаг болов уу. Жишээ нь, нэг хуй ирж байна гэж төсөөлье. Тэрийг бичихийн тулд яаж дүрслэх нь цэвэр мэдрэмжийн асуудал. Мэдрэмж гэдэг тухайн хүнээс авч, хазаарлаж, гээж болдоггүй зүйл. Харин авьяасыг нээн илрүүлдэг. Нээн илрүүлэх гэдэг нь магадгүй хичээл зүтгэлийн ч асуудал байж болно. Тэгэхээр мэдрэмж яах аргагүй дээр тавигдана гэж бодож байна. Яруу найрагч мэргэжил биш л дээ. Мэдрэмжээрээ бичсэн нь мэдлэгээрээ бичсэнээс ямагт өндөр байдаг. Харин мэдрэмж гэдэг амьдралаас бидэнд заяадаг ховор зүйл. Нэг ёсондоо бид чинь их “ховор” хүмүүс шүү дээ.

 -Яруу найргийн гүнд буй сувдыг шүүрэхийн тулд юуг золих вэ?

-Магадгүй олон жил бичиж туурвиад тэр сувдыг олоогүй байгаа хүмүүс бий. Гэхдээ арван жил сургууль, оюутны ширээний ард сууж байгаа ч аль хэдийн олчихсон нэгэн ч бий. Гэхдээ тэрийгээ мэддэггүй нь их. Үүнийг манай утга зохиолд өөрийгөө олох гэж хэлдэг байх аа. Харин золих зүйл гэвэл хүн хүнээсээ л шалтгаалах байх. Амьдралаа зольсон нь ч бий. Миний хувьд утга зохиол гэх ариун өргөөнд орох гэж хичээж яваа. Магадгүй ямар нэгэн зүйлээ золиогүй учраас л өнөөг хүртэл өргөөний босгийг алхаж чадаагүй яваа байх байх.

-Яруу найргийн хүрээлэл дэх нөхдийнхөө талаар яриач?

-Мэдээж энэ хүрээлэлд олон сайхан нөхөдтэй болсон. Амьдралынхаа найзыг ч олсон. Миний олон нөхдөд өдөр шөнөгүй сууж бичдэг нь ч бий, бичих хүсэл нь төрсөн үедээ бичдэг нь байна. Гэхдээ хамгийн гол нь тэд яруу найрагт хайртай. Аль  нь ч ялгаагүй. Энэ жил би төгсөх ангийн оюутан. Энэ хэдэн жилийн хугацаанд яруу найргийн төлөөх зүрхтэй болсон. Олон сайхан нөхөд, олон сайхан мөрөөдөлтэй болсон доо. Тэднийхээ хамтаар яруу найргийн нэгэн өнгө төрх болох гэж боловсорч яваадаа бахархдаг. Сүүлийн үеийн хүмүүс мөнгө олох гэсэн зохиолчдын өгөөш болоод байгаа. Тэрнээс илүү хуучны зохиолууд тэр дундаа ардын аман зохиолуудыг сайн уншиж байгаасай гэж боддог. Тэнд жинхэнэ алмаз эрдэнэ нуугдаж байдаг. Бидний үеийнхэн тэндээс суралцдаг. Тэнд хэзээ ч хэний ч бичиж чадахааргүй яруу найраг байдаг.

Л.Сайнбаяр