СЭМҮТ-ийн Сэтгэл зүйн оношлогооны кабинетын сэтгэл зүйч, нийгмийн эрүүл мэндийн магистр Б.Мөнхзаяатай ярилцлаа.

-Интернет тоглоомонд донтох эмгэгтэй хүүхдүүдэд сэтгэл хөдлөлийн асуудал тэр дундаа айдас, түгшүүр, сэтгэл гутрал илэрдэг бөгөөд сэтгэл зүйн таагүй мэдрэмж, эсвэл дарамттай байдлаас ангижрахын тулд интернет тоглоом тоглодог байхыг үгүйсгэхгүй-

-Интернет донтолтын эмгэг гэдгийг та манай уншигчдад товчхон тайлбарлахгүй юу?

-Сүүлийн үед мэдээлэл технологийн хөгжилтэй уялдан бий болсон сэтгэцийн тулгамдсан асуудлын нэг бол интернет тоглоомонд донтох эмгэг юм. Энэ эмгэг нь яригдаж эхлээд төдийлөн удаагүй ч тархалтын хувьд хурдацтай бөгөөд хүүхдийн сэтгэл зүйд хортой нөлөө үзүүлж байна. Анх профессор, сэтгэл зүйч Кимберли Янг 1996 онд АНУ-ын Торонто хотноо зохион байгуулагдсан Америкийн сэтгэл зүйн нийгэмлэгийн бага хуралд “Интернет донтолт” хэмээх шинэ эмгэгийн тухай танилцуулсан байдаг юм. Судлаач Кимбэрлий Янг Netaddiction.com албан ёсны вэб цахим хуудастаа интернет донтолттой холбоотой онолын талынх мэдээлэл, эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, ном, тестийг боловсруулсан байдаг. Тус сайтад мэдээллэснээр интернет донтолтын хэд хэдэн хэлбэр байдаг. Тодруулбал, интернетийн орчинд дотно харилцаа үүсгэх, видео тоглоом болон тоглоомын донтолт, интернетийн орчин дах яльгүй зовлонт үйлдэл, хэт их мэдээлэл цуглуулах, онлайн секс донтолт гэсэн хэлбэрүүдтэй. Өөрөөр хэлбэл, интернет тоглоомонд донтох эмгэг нь интернет донтолтын зөвхөн нэг хэлбэр гэж ойлгож болно.

Товчхондоо интернет тоглоомонд донтох эмгэг нь интернет тоглоомыг хэт их, удаан хугацаагаар тоглосноос үүдэлтэй тоглоомондоо тавих хяналтыг алдах, тоглох хугацаа улам бүр уртсах, үгүйлэх зэрэг мансууруулах бодис хэрэглэх эмгэгтэй нэн адил танин мэдэхүйн болон зан үйлийн бүлэг өөрчлөлтөнд орохыг хэлдэг.

-Хүний харилцаанд нөлөөлдөг гэлээ. Донтох эмгэгтэй хүүхдийн сэтгэл зүй яг яаж өөрчлөгддөг юм бэ?

-Интернет тоглоомонд донтох эмгэгтэй хүүхдүүдэд уур бухимдалтай болох, багахан зүйлийн цочроолд хэт хариу урвал үзүүлэх, анхаарал сарних, анхаарал төвлөрөхгүй байх, зан байдал хийгээд сэтгэл хөдлөлөө хянах чадвар сулрах гэх мэт сэтгэл зүйн сөрөг шинжүүд илэрдэг талаарх судалгааны үр дүн байдаг. Мөн интернет тоглоомонд донтох эмгэгтэй хүүхдүүдэд түгшүүр, сэтгэл гутрал илэрч болно. Өөрөөр хэлбэл, сэтгэл зүйн таагүй мэдрэмж, эсвэл дарамттай байдлаас зугатаахын тулд интернет тоглоом тоглож байхыг үгүйсгэхгүй. Ингэж тоглох нь ихэнх хүүхдүүдийн сэтгэл зүйн хоосон орон зайг нөхдөг болохыг олон судалгаа харуулсан байдаг.

-Хүүхдийн сэтгэн бодох чадварт нөлөөлөх үү?

-Сэтгэн бодох чадвар болон интернет тоглоомонд донтох эмгэг хоорондоо хамааралтай эсэх талаарх судалгааг би төдийлөн сайн мэдэхгүй байна. Харин интернет тоглоомонд донтох эмгэгтэй хүүхдүүдийн сурлагын амжилт буурдаг тухай олон судалгааны үр дүн харуулсан байдаг. Тодруулбал, сурлагын амжилт нь эрс муудаад байгаа хүүхдүүдийг багш, сурган хүмүүжүүлэгч нар нь ажиглаж үүний цаана тоглоомонд донтох байдал байж болохыг илрүүлэх хэрэгтэй.

-Сүүлийн таван жилийн байдлаар энэ эмгэгийн улмаас хэвтэн эмчлүүлсэн хэчнээн хүүхэд байна вэ?

-Интернет тоглоомонд донтох эмгэгт нөлөөлөх нийгэм сэтгэл зүйн хүчин зүйлс, тоглоомын төлөв байдал болоод тархалтын талаар хийгдсэн судалгаа шинжилгээний бүтээлүүд манайд нилээд бий. Гэхдээ судлаач бүрийн судалгааг явуулсан аргачлал өөр өөр байгаагаас шалтгаалан тус эмгэгийн тархалтын судалгаа хийгдээгүй байна. Интернет тоглоомонд донтох эмгэгийг илрүүлэх  нэгдмэл аргатай болох нь манай орны хувьд төдийгүй бусад орны хувьд ч тулгамдсан асуудал болоод байгаа юм. Манай төвд сүүлийн таван жилд 265 хүүхэд уг эмгэгийн улмаас хэвтэн эмчлүүлсэн байдаг (2018 онд хэвтэн эмчлүүлсэн хүүхдийн тоо ороогүй болно) бөгөөд энэ тоо цаашид ч өсөх хандлагатай байна.

-Ер нь интернэтийг хэдэн цаг хэрэглэх зохимжтой юм бэ?

-Мобиком болон НҮБ-ын Хүүхдийн сангаас 2016 онд гаргасан “Хүүхэд ба цахим орчин” нэртэй гарын авлагад эрдэмтэд эцэг, эхчүүдэд хандаж 0-2 насны хүүхдэд цахим орчныг хориглох, 2-5 насны хүүхдэд өдөрт нэгээс бага цаг, 5-18 насны хүүхдэд өдөрт хоёроос бага цаг хэрэглүүлэх нь зохимжтой гэж зөвлөсөн байдаг.

-Тэгвэл хоёр цагаас дээш интернет хэрэглэхэд хамааралтай болж байна гэсэн үг үү?

-Тийм. Нэг удаа тоглохдоо л хоёр болон түүнээс дээш цагаар тоглож байна гэдэг л хортой нөлөө үзүүлнэ гэж ойлгох хэрэгтэй.

-Таныг энэ чиглэлээр судалгааны ажил хийсэн гэж сонссон. Судалгаагаар хэд орчим насны хүн интернет донтолтын эмгэгт илүү өртөж байна гэж гарсан бэ?

-Бид “Интернет тоглоомонд донтох эмгэгтэй хүүхдүүдийн сэтгэл зүйн зарим онцлогийг судалсан нь” судалгааны ажил хийсэн. Судалгааны дата мэдээллийг 2015 оны зургадугаар сарын 1-ээс 2016 оны арванхоёрдугаар сарын 25-ны хооронд цуглуулахдаа үүнд СЭМҮТ-ийн Хүүхэд, өсвөр үеийн тасагт интернет тоглоом хэт их тоглосны улмаас хэвтэн эмчлүүлсэн 12-16 насны хүүхдүүдийг хамруулсан. Ерөнхийдөө өсвөр насны эрэгтэй (10-18) хүүхэд интернет тоглоомонд донтох эрсдэл хамгийн өндөр байдаг. Энэ талаар зарим судалгаанууд ч бий.

-Судалгааг ямар аргаар хийсэн юм бэ. Ямар дүгнэлт гарав?

-Судалгааг эмнэлэгт суурилсан зорилтот түүврийн аргаар хийсэн. Судалгааны үр дүнгийн чухал үзүүлэлтүүдийг товчхон танилцуулъяа. Сэтгэцийн эмгэгийн оношилгоо ба дүн бүртгэлийн гарын авлагад (DSM-5) заасан оношлогооны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу нийт судалгаанд оролцогчдын 58.8 хувь нь интернет тоглоомонд донтох эмгэгтэй, 41.2 хувь нь интернет тоглоомын хамааралтай байсан. Интернет тоглоомын төрлийн хувьд дайн байлдааны агуулгатай Дота, Контор страйк, бусад (персон шүүтэр, дүр хөгжүүлэх тоглоом, аура кингдом) гэсэн төрлүүд зонхилж байна. Интернет тоглоомонд донтох эмгэгтэй хүүхдүүдийн 55.3 хувь нь буюу ихэнх нь ДОТА тоглодгоос гадна, 31.9 хувь нь дота болон контор страйк хоёуланг нь тоглодог байсан. Мөн интернет тоглоомонд донтох эмгэгтэй хүүхдүүдийн 63.8 хувь нь өдөр бүр, 78.8 хувь нь гоё, сонирхолтой, цаанаасаа донтуулдаг, хүсдэг болохоор, дуртай учраас тоглодог гэж хариулсан. Судалгаанд оролцогчдын нэг удаа тоглох цаг, түүнд зарцуулах мөнгө эрс ялгаатай байсан. Тодруулбал, интернет тоглоомонд донтох эмгэгээр оношлогдоогүй буюу тоглоомын хамааралтай хүүхдүүд нэг удаа тоглоход дунджаар 2.18 цаг, 1520 төгрөг зарцуулдаг бол оношлогдсон хүүхдүүд 4.75 цаг, 4793 төгрөг зарцуулдаг байна. Товчхондоо интернет тоглоомонд донтох эмгэг нь тоглоомын төрөл, тоглох сэдэл, тоглоомын давтамж, тоглоомонд зарцуулсан цаг, мөнгө зэргээс хамааралтай байна гэж дүгнэсэн.

-Эдгээр хүүхдүүдийн ар гэрийн байдлыг нь судалж үзсэн үү?

-Бид гэр бүлийн бүтэц болон гэр бүлийн уур амьсгалыг судлаж үзсэн. Гэр бүлийн бүтцийн бид өөрийн эцэг эх, хүүхдүүдээс бүрдсэн бүтэн гэр бүл, хойд аав ээж, ганц бие аав ээж болон өвөө эмээгийнхээ аль нэгтэй амьдардаг бусад гэр бүл гэж хоёр ангилан авч үзэхэд 68.8 хувь нь бүтэн гэр бүлтэй, 31.4 хувь нь гэр бүлийн бусад гишүүүдтэй амьдардаг байсан. Харин нийт судалгаанд оролцогчдын 57.5 хувь нь гэр бүлийн дотно, дулаан уур амьсгалтай, нөхөрсөг элэгсэг харилцаатай буюу гэр бүлдээ эерэг хандлагатай байсан.

-Тэгвэл ихэвчлэн хувь хүний хандлагаас уг эмгэг бий болж байна гэж хэлж болох уу?

-Бидний судалгаа шалтгаан, үр дагаврыг тогтоох судалгаа биш учраас хувь хүний сэтгэл зүйн онцлогоос хамааран донтолт бий болоод байна, эсвэл донтолт нь сэтгэл зүйн онцлогт ингэж нөлөөлөөд байна гэдгийг хэлэх боломжгүй юм. Магадгүй урт хугацааны, өргөн хүрээг хамарсан судалгааны дараа дээрх асуултанд хариулах боломжтой.

-Уг эмгэгийг ямар аргаар эмчилдэг юм бэ. Хэдий хугацаа зарцуулах вэ?

-Энэ бол зан үйлийн хүрээнд үүсч буй эмгэг. Хүн байж байгаад гэнэт нэг өдөр донтох эмгэгтэй болчихдоггүйтэй адил энэ эмгэгийг эмчлэхэд, энэ сөрөг зан үйлийг зассахад тодорхой хугацаа шаардлагатай гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Хэвтэн эмчлүүлж байгаа хүүхдүүдийн хувьд голчлон сэтгэл заслын эмчилгээ хийгддэг. Гэвч эмчлүүлээд гарахад хүүхдийг эцэг эх, асран хамгаалагч болон сурган хүмүүжүүлэгч нар анхаарахгүй бол үр дүнгүй шүү дээ.

Б.Лхам