Монгол Улсын дархан аварга, УИХ-ын гишүүн Б.Бат-Эрдэнийн охин Б.Бурмаа бодибилдингийн спортоор хичээллээд дөрөв дэх жилтэйгээ золгожээ. Түүний талаар мэдэх нэг нь бөх болоогүйд ихэд гайхаж, харамсдаг юм. Тэрбээр 2018 оны улсын бодилбилдонгийн тэмцээний хүрэл медаль, 2019 онд IFBB холбооны тэмцээнд түрүүлж байсан өсөж яваа залуу тамирчин юм. Түүнийг МУГТ Г.Угалзцэцэг дасгалжуулдаг байна. Ингээд Март-8-ны баярын дугаарт зориулан Б.Бурмаатай ярилцсанаа хүргэе.

-Бодибилдингоор хэзээнээс хичээллэж эхэлсэн бэ. Энэ талаар яриагаа эхэлье?

-МУГТ Г.Угалзцэцэг анх “Хэвлийгээрээ инээмсэглэе” гэдэг анги нээсэн юм. Өөрөө сошиал орчинд их идэвхтэй хүн шүү дээ. Би фэн нь байлаа. Энэ спортоор хичээллэх юмсан гэж их бодож явтал энэ анги нээгдэж, ажил их байсан шууд л элссэн. Ингээд явсаар байгаад шавь нь болж улмаар 2016 оноос хойш тууштай хичээллэж байна. Явцын дунд багштэмцээнд орох санал ч тавьлаа. Ингэж л 2016 оны хавар клубуудынхаа тэмцээнд орсон до.

-Анхны медаль авсан тэмцээн нь 2018 он байх аа?

-Клубуудын тэмцээнд орсны дараа улсын аваргад орсон. Бодибилдинг ангилал ангиллаар өөр. Тухайлбал, бикини, фитнесс, атлет ангилал гэх зэргээр дотроо хуваагддаг.

Миний хувьд атлет төрөлд өрсөлдөж 2018 оны улсын аваргын хүрэл медаль авсан. Мөн өнгөрсөн оны наймдугаар сард болсон IFBB холбооны олон улсын тэмцээнд өндрийн ангилалд оролцож алтан медаль авсан.

-Таны өндөр, биеийн харьцаа хэд вэ. Өндөр, жин хамаарах уу?

-Өндөр 173 см. Жин бол янз бүр байдаг. Ихэвчлэн 60-65 кг жинтэй тэмцээнд ордог. Энгийн үед 70 кг жинтэй байдаг. Өндөр, булчингийн хэр ялгаралтай байхаасаа хамаараад нэг ангилалд өрсөлдөнө. Сүүлийн үед эмэгтэйчүүд булчин нэмэх, галбиртай болох үүднэс хичээллэдэг болсон. Миний оролцдог ангилал нь булчингийн өв тэгш байдалтай болгодог.

-Дараагийн тэмцээний хуваарь гарсан уу?

-Өнгөрсөн оны сүүлчээр өвдөгний мэс засалд орсон учраас одоогоор тэмцээнд бэлдээгүй. Хэрэв оролцвол улсын аваргад орно. Тэмцээнд оролцож эхний байр эзэлсэн тамирчид олон улсад өрсөлдөх эрхтэй болдог.

-Таныг Дархан аварга бөхийн охин байж буруу сонголт хийсэн. Уг нь чөлөөт бөх, жудо зэрэг спортоор хичээллэсэн бол олимпийн аварга болох байсан юм гэж олон хүн ярьдаг. Бөхийн спортоор хичээллэе гэж бодож байгаагүй юу?

-Хүмүүс аавынхаа спортыг өвлөж авах ёстой гэж боддог. Тэдний хувьд манай аав Монгол Улсын бөхийн ноён оргилын нэг нь. Гэхдээ миний хувьд спортын хүн гэхээс илүү зүгээр аав минь юм шүү дээ. Хүмүүст аав нь ямар харагддаг надад ч ялгаагүй. Энэ утгаараа бөхөөр хичээллэнэ гэж бодож байгаагүй. Тухайн үед эмэгтэй бөхчүүд ч ховор байсан үе. Мэдэхгүй, яагаад ч юм бэ, бөх болно гэж бодож байгаагүй. 

-Таныг бөх бол гэж аав тань шахаж шаардаж байв уу?

-Ёстой тэгээгүй.

-Танай гэрээр бөхчүүд их орж гардаг байх?

-Тэгээгүй яах вэ  Манай аав улсад 12 жил, цагаан сарын барилдаанд 13 жил түрүүлсэн. Миний хувьд төрсөн цагаасаа эхлээд “Сүүж” уул гээд бөхчүүдийн бэлтгэл хийдэг газар өссөн. Одоо ч миний сэтгэлийн угт “Сүүж” уул уяатай байдаг юм. Хүн бүрийн хувьд зуны зуслан гэж санагддаг бол миний хувьд гэр шиг санагддаг.  Аав “Хүч” спорт хорооны тамирчин болоод анх тэнд очсон. Залуу бөхчүүд нь зуны байшинд байрладаг. Дараа нь гэр бүлтэй болоод гэр бүлийн байшингуудад байдаг байсан. Аварга болсныхоо дараа өвлийн байшинд, 90-ээд оны үед буудалд нь байрладаг байсан. Бидний хувьд тусдаа өрөөнд байрладаг байлаа. Би жил бүрийн зуны амралтаа “Сүүж” ууланд очиж өнгөрүүлдэг. Тэнд Харумафүжи аварга, Н.Ганбаатар гарьд, Г.Өсөхбаяр аварга нартай багаасаа хамт тоглож өссөн. Бөхчүүдийн гэр бүл бэлтгэлд нь хамт гардаг байсан учраас хоорондоо их дотно байсан. Одоо бөхчүүд хамтдаа бэлтгэлд гарах нь цөөрчихсөн юм шиг байна лээ. Нутаг нутгийн дэвжээгээрээ гэр бүлээсээ тусдаа гардаг гэж сонссон.

-Аав тань бөхийн хүн бол гэж шахаагүй юм байна. Ядаж ээж нь гар бөмбөгөөр хичээллэ гэж яагаад шахаагүй юм бол?

-Загасчны морь усгүй л гэдэг шиг зүйл болсон байх. Манай аав, ээж хоёр хүүхдүүддээ өөрийн гэсэн орон зайг нь үлдээдэг. Сонголтыг нь хүндэтгэдэг. Уг нь эмчийн хүүхэд хүүхдээ багаас нь чи эмч болно эсвэл дипломатч, багш болно гэж хэлдэг шүү дээ. Манай аав ээж хоёр тэгж байгаагүй.

-"Сүүж" ууланд хүүхэд насны минь ихэнх дурсамж бий-

-“Сүүж” ууланд өнгөрүүлсэн хамгийн дурсамжтай үеэсээ хуваалцахгүй юу?

-Энд миний хүүхэд насны ихэнх дурсамж бий. Маш гоё байгальтай. Яагаад ч юм бэ, зун бороо орж, хөхөө дуугарах үед цаг хугацаагаар аялсан мэт болдог. Бороо орсны дараа үнэртэх өвс, ногооны үнэр сайхан санагддаг. Бөхчүүд орой тоондоо ордог. “Дэлгэр монгол орон” дуугаа дуулж, мөн тараг уудаг. Энэ уламжлал нь одоог хүртэл байдаг байх. Мөн хэд хоноод л бүжиг болно. Бөхчүүд барилдахаас гадна теннис, биллъярд тоглох зэргээр өөрсдийгөө хөгжөөдөг юм. Сайхан үе байж дээ.

-Хүн эцэг, эхийнхээ аль нэгийнх нь генийг илүү давамгайлж төрдөг. Таны хувьд хэнийх нь ген давамгайлсан гэж боддог бэ?

-Гадна талаас нь харахад ойлгомжтой. Хэнийх нь ген илүү давасгайлсныг хүмүүс андахгүй. Харин дотоод сэтгэлийн хувьд би ээжтэйгээ адилхан гэж боддог. Манай аавтай төстэй зан ааштай нь манай дүү.

-Б.Бат-Эрдэнэ аваргынх гурван охинтой. Та бол дунд охин нь. Эгч, дүүгийнхээ талаар манай уншигчдад ярьж өгөөч?

-Манай эгчийг Б.Баярмаа, дүүг Б.Сувдмаа гэдэг. Эгч аавыг заан цол хүртэж байхад нь төрсөн. Миний хувьд арслан цолтой байхад нь харин дүү аварга цолтой байхад нь мэндэлсэн. Цол дагуулж аавдаа ирсэн гэж хүмүүс ярьдаг юм. Эгч одоо Германд архитектурын чиглэлээр ажилладаг.

-Таны өвөө улсын заан цолтой хүн байдаг. Уг нь бөхийн ген танд их байна даа?

-Тийм. Хүүхэд байхад энэ тэрний хүүхэд гээд байхаар өөрийн гэсэн орон зайтай байхыг хүсдэг юм байна лээ. Тиймээс аль болох мэдэгдэхгүй байхыг боддог байсан. Сүүлд бодоход Монгол бөхийн ертөнцөд удам судраараа бахархахаар хүн байна шүү гэж бодсон. Миний аав бөхийн ноён оргилын нэг. Ээжийн аав буюу миний өвөө заан цолтой. Ээжийн ээж буюу эмээгийн том ах нь аймгийн арслан. Ингэж бодохоор ураг, төрөл садангаараа бахархдаг юм.

-Бөх сонирхогчдын зүгээс таниас бөх хүү төрөх байх гэж их харж, хүлээх хүн олон байх. Таны хувьд найз залуутай юу. Байхгүй бол аав, ээж нь заавал бөх хүнтэй суугаарай, удам залгах ёстой шүү гэж хэлдэг үү?

-Найз залуугүй. Мэдээж удам залгах хүсэл байлгүй яахав. Удам залгасан өөр гэр бүлүүдийг харахаар сайхан санагддаг. Удам залгах хүүтэй болохыг хүсдэг. Хэрэв хүүтэй боллоо гэхэд хүү маань "Спорт хөөмөөргүй байна. Өөр карьер хөөе" гэвэл сонголтыг нь хүндэлнэ.

-Аав, ээжийн тань медаль нийлээд нэлээд их жинтэй болдог байх. Ер нь медалийг нь тоолж үзэж байв уу?

-Тоолж байгаагүй. Манай ээж хожуу Олон улсын хэмжээний мастер цол хүртсэн. Гар бөмбөгчдийн дунд Том Болороо гэгддэг. Ээжийнхээ амжилтын түүхийг би бичиж байсан юм. Манай ээж 14 настайдаа улсын шигшээ багийн тамирчин болсон. Энэ үеэс эхлэн ээжийн амжилт дээшилж яваад аавтай гэр бүл болсны дараа спортод идэвхтэй байгаагүй. Сүүлд бодоход тухайн үеийн 80, 90-ээд оны үед спортын хоёр од нэг гэр бүл болоод  нэг нь карьераа гэр бүлийнхээ төлөө орхиод нөгөөх нь үргэлжлүүлж дээ гэж бодогдсон. Манай аав ч мөн хэлдэг юм. "Миний амжилтын цаана миний хань, гэр бүл байдаг юм. Энэ хүн байхгүй бол би байхгүй" гэдэг.

-Аваргад хүү байдаг гэж ярьдаг. Жишээ нь Э.Оюунболд аваргыг хүү нь болгоод байдаг. Та үүнийг хэрхэн хүлээж авдаг вэ?

-Худлаа гэдгийг н.  мэдэх болохоор нэг их эмзэглэдэггүй.  

-Аав түрүүлээд ирэхэд хүмүүс цонхоо онгойлгочихсон баяр хүргэж угтдаг байсан-

-Төрийн тэргүүнээс хамгийн олон удаа бэлэг гардсан гэр бүл бол яах аргагүй танайх шүү дээ. Наадам дууссаны дараа бэлгээ хэн нь задалдаг байсан бэ?

-Янз бүр дээ. Сүүлд төрөл бүрийн бэлэг өгдөг болсон л доо. Одоо ч ахмад аваргууддаа түрүү бөхийн дайны бэлэг өгдөг. Хуучин цагт ямар бэлэг өгдөг байсан түүнийг нь өгдөг байлаа. Дотор нь дээлийн өнгө, ёотон, чихэр, архи, цай байдаг юм. Бэлгэдэл агуулсан тал руугаа гэх үү дээ. Аав түрүүлээд ирэхэд хүмүүс цонхоо онгойлгочихсон баяр хүргээд л угтдаг байсан. 12 жил дараалан ээж баярын ширээ бэлдэж, идээ зассан даа.

-Одоо бөхчүүдийн хүүхдүүдийн хэнтэй нь илүү ойр нөхөрлөдөг вэ?

-Амьдралын эрхээр биенээсээ холдсон. Мэнд устай л байдаг.

-Наадмын бөхийн барилдааны өмнө бөхчүүдийн гэр бүл их догдолдог байх. Таны хувьд ямар байдаг вэ?

-Дотроо залбираад л суудаг. Аав Том П.Сүхбат гарьдад унах үед би жаахан байсан. 1991 оны үед Францын нэвтрүүлгийнхэн Монголд ирж байлаа. Одоо тэр нэвтрүүлгийнх нь хуурцаг манайд байдаг юм. Аавын ховор агшин энэ хуурцганд хадгалагдаж үлдсэн дээ. “Сүүж” уул дээр бэлтгэл хийж байгаа үе болон том П.Сүхбат гарьдад өвдөг шорооддог. Дараа нь бөхчүүдийн хувцас солих өрөө байдаг шүү дээ. Тэнд ганцаараа суугаад юм бодож байгаа өөртөө дүн шинжилгээ хийгээд байж байх үед нь нэг хүү ирээд нуруун дээр нь цохиод хамт сууж байгаа мөч үлдсэн байдаг.

-Та 10 жилдээ ямар хүүхэд байсан бэ?

-Үийнхэн дундаа өндөр байсан. Биеийн тамирын хичээл дээр өндөр, намаар нь жагсаадаг даа. Би дандаа хамгийн дээр нь зогсдог байсан. Тэгээд дунд хавиар зогсож үзэх юмсан гэж их бодно. Дунд сургуулиа нийслэлийн нэгдүгээр саргуульд дүүргээд долдугаар ангиасаа эхлэн Германд гурван жил сурсан. Дараа нь АШУИС-ийг Био анагаах эрдэм шинжилгээ судлаач мэргэжлээр төгссөн.

-Одоо бол өөрийгөө бодибилдингийн сонирхогч гэж ярьж байна. Алсын зорилго бий юү?

-Тэмцээнд орохоосоо илүү энэ спортоор насан туршдаа хичээллэх юмсан гэж боддог. Ахмад тамирчин Ц.Раднаа гуай байна. Хүндийн өргөлтийн Баярмаа гуай байна. Миний хувьд яг эдгээр тамирчид шиг хэчнээн өндөр настай байсан ч эрүүл байхыг хүсдэг. Нас нүүрэн дээр харагдах ч гэсэн бие залуу байх нь их чухал. Манай аав "Бие, хэл, сэтгэл гурав цогц байж эрүүл урт удаан насална" гэдэг юм. Миний хувьд эрүүл байх л эцсийн зорилго. Надад бодибилдинг бол бясалгал шиг санагддаг. Заавал бодибилдингээр хичээллэх албагүй. Гэхдээ хөдөлгөөн хүн бүрт хэрэгтэй.

-Ярилцлага маань Март-8-ны өмнөх өдөр гарч байна. Танай гэр бүлийн хувьд энэ баярыг хэрхэн тэмдэглэж өнгөрүүлдэг вэ. Аавын тань хувьд дөрвөн эмэгтэйг баярлуулах нь байна?

-Аварга хүн гэртээ залраад л  бурхан шиг байдаг гэж хүмүүс боддог юм шиг байна лээ. Манай аав бол тийм биш. Гэрээ цэвэрлэж, хоолоо хийдэг. Хогоо гаргаж асгавал эрчүүдийн хийморь унадаг гэж яриад байдаг шүү дээ. Тийм зүйл байхгүй. Бидний хэн нэг нь завгүй бол тусална. Март-8-ны хувьд бэлэг авч баярлахаас илүүтэй гэр бүлээрээ байх нь чухал. Нөгөөтэйгүүр, эмэгтэйчүүд хоолонд орж, цэцэг авч баярлаж өнгөрөөхөөс илүүтэй өөрийнхөө эрхийн төлөө дугарах, дутагдаад байгаа зүйлээ хэлэх ёстой цаг нь гэж боддог.

-Ямар нэг хувийн цуглуулга, хобби бий юү?

-Аль болох өөртөө олон зүйл хураахгүй байхыг хичээдэг. Адгалаад хогоо хаяхдаа ангилж хаядаг. Эд цуглуулах таалагддаггүй.

-Аав тань Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдсөн шүү дээ. Сонгуулийн урьд орой нь яасан бэ. Улсын наадамд барилдахаас илүү догдолсон байх даа?

-Их хувь заяа гэж боддог. Спортын салбар дундаас олон түмнээс итгэл хүлээлгэсэн болохоор их хайр хүндлэл, итгэл гэж бодсон. Аавын хувьд их хайр хүндлэл мэдэрлээ гэж хэлсэн. Учир нь 21 аймгаар явж хүмүүстэй уулзахад итгэл өгч байна. Энэ их хайр итгэлийг яаж даах вэ гэж ярьж байсан. Спортын салбарын хүн нэр дэвшээд хүмүүсийн цочроо гарсан байх гэж боддог. Одоогийн Ерөнхийлөгч ч гэсэн спортын хүн шүү дээ. Энэ ч утгаараа аав маань хүмүүсийн цочроог гаргаж өгсөн байх.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Б.Лхам