Монгол улс 2019 онд 31.000 тн адууны мах, 5000 тн дулааны аргаар боловсруулсан хонины махыг БНХАУ руу экспортолсон. Зөвхөн хонины махнаас гэхэд экспортлогчид нь 51 тэрбум төгрөгийн ашиг олсон гэсэн мэдээлэл байна. Гэхдээ тэд Монгол Улсад нэг ч төгрөгийн татвар төлөөгүй. Учир нь экспортод гаргаж буй махыг гаалийн татвараас чөлөөлдөг. Дээр нь мах бэлтгэж буй үйлдвэр, цехүүд нь ихэвчлэн хууль бусаар ажиллаж байгаа учраас ААН-ийн орлогын татвар төлдөггүй. Энэ л харамсалтай байгаа юм даа. Учир нь мах экспортлогчдын дийлэнх нь БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай компани болон тус улсын иргэд байдаг. Тэгэхээр малчдын малаа борлуулсан орлогыг эс тооцвол экспортын ашгийг тэр чигтээ гадны иргэд хүртдэг гэсэн үг.

Сүүлийн жилүүдэд манай улсын малын тоо толгой тогтвортой өсөхийн зэрэгцээ бэлчээрийн даац ч хэтэрч байгаа. Монголчууд бид жилдээ 10-12 сая толгой мал "зооглодог".

Үүнээс гадна жилдээ 9 сая орчим толгой мал буюу 180 мянган тонн мах экспортлох боломжтой гэсэн судалгаа байна. Тэгэхээр нөөц боломж нь байгаа бол малынхаа махыг экспортолж байх нь зөв гэж би хувьдаа боддог оо. Гагцхүү экспортын үр ашиг нь Монгол Улсад, Монгол хүнд үлдэх нь л чухал байна. Иймд энэ салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй ААН нь 100 хувь монголын хөрөнгө оруулалттай байх ёстой гэдэг бодлого гаргачихвал яасан юм бэ!!!

Өнөөдрийн байдлаар мал төхөөрөх, малын гаралтай түүхий эд, бүтээгдэхүүн боловсруулах, экспортлох эрх бүхий 27 компани байгаагаас дийлэнх нь БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай. Эдгээр компани ихэвчлэн экспортлох эрхгүй үйлдвэр, цехүүдэд бэлтгэсэн махыг компанийхаа нэр дээр экспортолдог. Өөрөөр хэлбэл, ХХААХҮЯ-наас авсан квотоо бусдад зарж, зуучлалын үйл ажиллагаа явуулдаг гэсэн үг. Хууль зөрчиж байгаа хэрэг л дээ.

Үүнийг нь ХХААХҮЯ болон хяналт тавих үүрэг бүхий МХГ, гаалийнхан бүгд мэддэг ч өөрсдөө оролцож, хувь хүртдэг нь нууц биш.

Ганц жишээ хэлэхэд, мал төхөөрөх, боловсруулах, экспортлох үйлдвэрүүдэд итгэмжлэл олгох, хорио цээрийн хяналт, шалгалт хийх үүрэгтэй Мэргэжлийн хяналтынхан дээрх компаниуд зөвшөөрөлтгүй цехүүдэд бэлтгэсэн махыг зуучлан экспортолдгийг мэддэг ч таслан зогсоох нь бүү хэл зуучлагч компаний квотоос хувь авч мөнөөх мах бэлтгэгчдэд зардгийг эх сурвалжууд хэлдэг. Тодруулбал, нэг компаниас хоёр чингэлэг буюу 50 тн махны квот авдаг байсан бол энэ жил дөрвөн чингэлэг болгож ханшаа өсгөсөн байна.

Кг тутмыг 2-5 юаниар үнэлдэг гэхээр нэг компаниас авсан квотоороо дунджаар 120 сая төгрөг олдог байх нь. Эрээ цээргүй энэ үйлдлийг нь яг л үйлчлэх ёстой дүрэм журам мэт бүгд хүлээн зөвшөөрөх болсон нь харамсалтай.

ХХААХҮЯ-ныхан ч ялгаагүй, ААН-үүдэд квот олгосныхоо төлөө их хэмжээний шан харамж авдгийг бүгд л ярьдаг. Энэ мэт завхралыг өмнөх сайд Ч.Улаан мэддэг байсан ч таслан зогсоох талаар ямар ч арга хэмжээ авалгүй, өөгшүүлсэн. Тэгвэл шинэ сайд З.Мэндсайханы хамгийн түрүүнд цэгцлэх ёстой ажлын нэг биш гэж үү!!!

Э.Ирэхбаяр