УИХ-ын гишүүн Ц.Даваасүрэнгээс зарим зүйлийг тодрууллаа.

-Засгийн газраас 2 их наяд гаруй төгрөгийн алдагдалтай төсвийн төсөл оруулж ирсэн. Монгол Улсын гадаад өр тогтмол нэмэгдэж байна. Арга хэмжээ авахгүй бол төгрөгийн ханш цаашид ч сулрах эрсдэлтэйг мэргэжилтнүүд анхааруулж байгаа. Төсвийн алдагдлын хэмжээг бууруулах боломжтой юу?

-Өндөр алдагдалтай төсөв батална гэдэг өөрөө зээлээр санхүүжүүлнэ. Өрийн дарамтыг нэмэгдүүлнэ. Төсвийн тодотголоор 4.8 их наяд буюу Монгол Улсын төсвийн орлогын тал хувьтай тэнцэх хэмжээний алдагдлыг баталсан. 2021 оны төсөв мөн 2 их наяд гаруй төгрөгийн алдагдалтай төсвийг оруулж ирлээ. Үүнийг бууруулах чиглэлээр ажиллая гэж гишүүд бид ярьж байгаа. Өр, зээл нэмэгдээд байвал валютын ханш нэмэгддэг. Валютын ханш өсөхөөр юмны үнэ өсдөг. Улмаар халамжийн мөнгө үр ашиггүй болж байна. Бид 15 жил халамжийн мөнгө өглөө.

Одоо иргэдээ тогтмол орлоготой байлгах тэр чиглэл рүү санхүүжүүлэх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, хөдөө орон нутагт гэхэд арьс ширний үйлдвэр бий болгох чиглэл рүү хөрөнгө оруулалтын ажлыг анхаарч ажиллах зүйлийг дэвшүүлэн ярьж байна.

-Та халамжийн бодлогын асуудалд шүүмжлэлтэй хандаж байсан?

-1.5 их наяд төгрөг сум бүрт 5 үйлдвэр барих хэмжээний мөнгө. Сумд мах, сүү, бяслаг, арьс ширний үйлдвэр барих мөнгийг зүгээр тарааж байна. Үүний оронд үйлдвэр барьчихвал тухайн сумд ажилгүй хүн байхгүй болно. Бүгд ажил, тогтмол орлоготой болно. Амьдрал нь сайжирна, ядуурал буурна. Тэр чиглэл рүү хандаж төсвийх төслийн үеэр ярих байх. Ер нь төр иргэдээ зөв жолоодох гэж л байгаа шүү дээ.

Тиймээс байнгын ажлын байртай, орлоготой, урт хугацаанд амьдрал нь дээшлэх тэр зүйл рүү анхаарал хандуулах нь зөв. 20, 30 жил ядуу явлаа. Хүн амын 40 хувь нь ядуу боллоо. Хэрэв ядаж Дарханы арьс ширнийхээ үйлдвэрийг босгоод сум бүрт хөдөө аж ахуйн түүхий эд барьвал ядуурал байхгүй болно.

-Малын хөлийн татвар тогтоох асуудал яригдаж байна. Та энэ талаар ямар байр суурьтай байна вэ?

-Өнөөдөр бэлчээрийн асуудал хурцаар яригдаж байна. Хүний аминд ч хүрж байна шүү дээ. Бэлчээрийг зохицуулах шаардлага гарч ирсэн гэж харагдаж байгаа учраас тодорхой хэмжээгээр амх, арьс шир, түүхий эдийн үнийг өсөх чиглэлээр хараад татвартай болох. Улмаар татвараар нь бэлчээрийг зөв зохистой болгох хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, бэлчээрийн ямар асуудал гараад байна гэхээр ургамал үрээ цацахгүй болтол бүгдийг нь идчихээд байна.

Үүнийг судалдаг төв байх ёстой. Энэ төрлийн үр нь алга болчихож гэдгийг судлаад үрийг нь цацдаг байх хэрэгтэй. Ингэснээр бэлчээр нь сайжирна. Мал нь өснө. Малын хөлөөс авсан татварыг нь бэлчээрт нь ашигладаг ийм тогтолцоог бүрдүүлж өгөхгүй бол Хөдөө аж ахуйн салбар хүнд нөхцөлд орно.

-Нэг бог малаас авах татвар 1000 төгрөг гэсэн. Энэ үнэн үү?

-Энэ талаар мэдэхгүй байна. Ямартай ч малчдад дарамт болохгүйгээр зохицуулалт хийхгүй бол болохгүй. Учир нь махны экспорт бурсан. Арьс ширний үнэ өсөхгүй байна. Тиймээс арьс шир, малын түүхий эдийн үйлдвэрүүдээ бий болгож орлого сайтай болгосны дараа татварын зөв зохистой болгоод бэлчээрт зарцуулдаг байхаар зохицуулах ёстой.

Б.Лхам