Улаанбаатар
Өнөөдөр / 2026.11.18
Өдөртөө
Шөнөдөө
ХАЙЛТ ХИЙХ
Эхлэл
Улс төр
Эдийн засаг
Нийгэм
Дэлхий
24 баримт
24 фото
COP17
Спорт
Видео
Сошиал мэдээ
  • Эхлэл
  • Улс төр
  • Эдийн засаг
  • Нийгэм
  • Дэлхий
  • 24 баримт
  • 24 фото
  • COP17
  • Спорт
  • Видео
  • Сошиал мэдээ

Уламжлалт хоол, хүнс: Монголчууд шим тэжээлийн дутагдлаас “холуур” өнгөрсөн түүх

2025-8-27
0
ЖИРГЭХ

Аливаа үндэстний хоол, хүнсний уламжлал, бэлтгэх, хүртэх ёс нь тэр чигээрээ тухайн улсын соёлын нэгэн томоохон хэсэг. Гэвч бид монгол хоолны уламжлалаасаа өдрөөс өдөрт алсарсаар байна. Иймд уншигч та бүхэнд доктор Г.Гомбын туурвисан “Монгол үндэстний хоол хүнс” бүтээлээс бэлтгэсэн Монгол хоол, хүнсний уламжлалын талаар дараах мэдээллийг хүргэж байна. 


Монголчууд шим тэжээлийн дутагдлаас “холуур” өнгөрсөн түүх

Аливаа улс үндэстний хүнс, хоол ундаагаа бэлтгэх, хэрэглэх ухаан, ёс дэг нь түүний оршин буй газар нутаг, байгаль цаг уурын нөхцөл, голлон эрхэлдэг аж ахуй хийгээд шашин шүтлэг, соёлтой нягт холбоотой аж. Жилийн дөрвөн улиралтай, эрс тэс уур амьсгалтай, өргөн уудам нутагтай манай орны хувьд бэлчээрийн мал аж ахуйг зонхилон эрхэлж, хүнс хоол, ундаагаа бий болгон бэлтгэх, хэрэглэх талаар маш өвөрмөц соёл, ур ухааныг бий болгожээ. Монголчуудын зонхилон эрхэлдэг аж ахуй нь бэлчээрийн таван хошуу мал учраас тэдгээрийн сүү, мах нь хүнс, хоол ундааны үндсэн түүхий эд болохоос гадна амьжиргааны гол хэрэгсэл нь байдаг байжээ.

Монголчууд мах, гурил л зооглодог гэх ойлголт түгээмэл. Гэтэл бусад суурин үндэстнийг бодвол байгальд хамгийн ойр амьдардаг учраас ургамлын гаралтай олон төрлийн хоол хүнс, ундаа бэлтгэж хэрэглэж иржээ.

Олон жилийн өмнөөс Монгол нутаг дахь төрөл бүрийн амтат жимс, жимсгэнэ, мөөг, самар, ааг амтат, анхилуун үнэрт сонгино, мангир, хөмүүл, таана, гоньд, гогод үрт үүргэнэ, суль, цулихар, үндэст мэхээр, улаан цэцэгт төмс зэрэг шим тэжээлт чанараараа хосгүй гойд хүнс хэрэглэж иржээ. Тиймээс шим тэжээлийн дутагдалд орж байсан түүх бүтээгээгүй байжээ. Шим тэжээлийн дутагдлын нэг хэлбэр болсон таргалалтаас “дээр үеийн” хүмүүс хол байсан аж.  Мөн байгаль дэлхийн ургамал жимсийг хүртэхээс гадна олон зүйлийн гөрөөс, загас, шувуу зэрэг ан олзворын асар баялагтай үндэстэн байсан нь ч нөлөөлжээ.

Улирлын онцлогоос гадна бодисын солилцоо, биеийнхээ илчинд тохируулан зоогоо хүртэж иржээ

Монголчууд хүнс, хоол, ундаагаа хүртэхдээ тухайн цаг улиралд зохицуулан онцгой ёс дэглэмийг мөрддөг байсан. Гэвч бидний үеийнхэн энэ уламжлалыг алдаж байгаад нэгийг бодууштай. Жил, улиралд тохируулан хооллохоос гадна хүйс, нас, бие махбодийн онцлог, бодисын солилцоо, илч эрчмийн хуримтлалд онож тохируулан хооллодог байжээ. Монгол хоол идээг нийтэд нь тав ангилах бөгөөд “Цагаан” буюу сүүн идээ, “Улаан” буюу махан идээ, “Ногоон” буюу ургамлын идээ, “Шар” буюу тосон идээ, “Хар” буюу ус, архи, рашааны идээ гэж өнгөөр нь ялган зоогоо хүртдэг байжээ.

Өнгө, өнгийн зоогоо хэдийд хүртдэг вэ

Дэлхийн хүмүүсийн өвчлөл, шаналлын суурь шалтгааны 80 шахам хувь нь бодисын солилцооны хэм алдалтын буюу хүнс, хоол, ундны зохистой хэрэглээ, хоолзүйн соёл, хооллолтын дэгтэй шууд ба дам холбоотой болохыг НҮБ-ын (FAO, WHO) мэргэжлийн байгууллагууд хэлдэг. 

  • “Цагаан” буюу сүүн идээ, ундаа

Агь нүдэлж, яргуй цэцэглэн мал ногоонд цадаж эхлэх цагаас монголчууд “цагаан” буюу сүүн идээ, ундааны дэглэмд шилжиж, тараг, ээдэм бяслаг, аарц, ааруул, өрөм, зөөхий, айраг, хоормог, цийдэм, хярмаар хооллож ундаалдаг. Мөн арвай, буудай, бог будаа зэрэг “Ногоон” идээтэй хослуулан хэрэглэдэг байна. “Цагаан” идээ, ундааны энэхүү дэглэм нь хаврын дунд сараас намрын адаг сарын дунд үе хүртэл буюу дулааны улирлын турш ууланд анхны цас унах хүртэл үргэлжилдэг байж. Хангай, тал хээр, говийн аль бүс нутаг вэ гэдгээс шалтгаалан 4-6 сар шахам үргэлжилж, хугацаа нь харилцан адилгүй байжээ.

  • “Ногоон” буюу ургамлын идээ

Зун буцан харьж, намарших цагт “Ногоон” идээ буюу ургамлын идээг хэрэглэдэг байна. Тухайлбал, үрт, үндэст ургамал жигдэрч боловсорч гүйцэх үед гүзээлзгэнэ, нэрс, хад, үхрийн нүд, тошлой, улаалзгана, мойл, бөөрөлзгөнө, говийн хармаг гэх мэт төрөл бүрийн жимс, жимсгэнэ, мөөг, самар, сонгино, суль зэргийг дараа жил нь ургах үр, үндсийн нөөцийг нь үлдээн түүж хэрэглэдэг байна. Мөн энэ үед “Ногоон” идээг “Цагаан” идээтэйгээ хослуулан хэрэглэдэг байна.

  • “Улаан” буюу махан идээ ба “Шар” буюу тосон идээ

Өвөл цаг буюу есийн ес, 81 хоногийн хугацаатай хүйтний улиралд “Улаан” буюу махан, “Шар” буюу тослог идээг хэрэглэдэг байна. Тухайлбал, үхрийн махыг шим тэжээл, илч тэгш чацуу, хадгалахад чанар нь гүйцэн боловсордог учир хавар цагт, адууны махыг чанар, илч-эрчим үлэмж их, шингэхдээ хялбар тул идэр есийн хүйтний үед, хонины махыг шим тэжээл, илч чанар жигд сайн гэж намрын адаг, өвлийн эхэн, адаг саруудад түлхүү хэрэглэдэг байна.

Д.Батчулуун

0
ЖИРГЭХ
Санал болгох
ӨНӨӨДӨР: Аймгуудын өрсөлдөх чадварын тайланг танилцуулна
2026 оны өвлийн монгол хэл бичгийн болон элсэлтийн шалгалтын бүртгэл энэ сарын 23-нд дуусна
Улс хоорондын шуудан илгээмжийн нийт бараа эргэлт 40.5 хувиар өсжээ
Азийн Испорт болон оюуны анхдугаар наадам 2027 оны арваннэгдүгээр сард болно
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.

Сэтгэгдэл (1)

  • Stella Carlos (149.40.51.50)
    THE BEST AND FASTEST BTC / ETH / USDT / WALLET / RECOVERY EXPERT -THE HACK ANGELS I lost $935,000 in crypto trading platform after being promised 15% daily profits. It was a financial nightmare! I was extremely heartbroken when I realized I was depositing money to scammers all this while. On several occasions, I asked this investment to even return 50% of all I had sent them but they always end up manipulating me to send more money. I decided to opt out and report them to the securities. During my report, I was introduced to THE HACK ANGELS RECOVERY EXPERT by one of the securitie guys. At first, I doubted, but at a point, I decided to give them a trial because it was coming from a reliable source. With their expertise, they successfully traced and recovered my stolen crypto back, they kept me updated throughout the process. They are trusted and very reliable with a 100% successful rate record. I’m grateful for their help and highly recommend their services to anyone seeking assistance with lost crypto. Contact: WhatsApp (+1(520)200-2320 ), or shoot them an email at (support@thehackangels.com) They also have a great website at (www.thehackangels.com) If you’re in London, you can even visit them in person at their office located at 45-46 Red Lion Street, London WC1R 4PF, UK. They’re super helpful and really know their stuff! Don’t hesitate to reach out if you need help!
    2025 оны 08 сарын 27 | Хариулах
  • Шинэ
  • Их уншсан
  • Их сэтгэгдэлтэй
  • Боксын гурван удаагийн дэлхийн аварга Хорхе Линаресыг АНУ-ын цагаачлалын албаныхан саатуулжээ
    15 мин
  • ТББХ: Ерөнхийлөгчийн үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтийг 13.30 цагаас хэлэлцэнэ
    24 мин
  • Оросын цэргийн онгоц Сибирьт осолдсоны улмаас зорчиж явсан 19 хүн бүгд амиа алджээ
    26 мин
  • Засгийн газар: Ургац хураалтын урьдчилсан дүнг хэлэлцэнэ
    27 мин
  • ӨНӨӨДӨР: Аймгуудын өрсөлдөх чадварын тайланг танилцуулна
    30 мин
  • Одоо л С.Бямбацогтыг дэмжихгүй бол оройтож мэдэх нь!
    34 мин
  • Н.Учрал: Эх хэл бол үндэстний оюун санааны дархлаа, тусгаар тогтнолын баталгаа
    16 цаг 47 мин
  • 2026 оны өвлийн монгол хэл бичгийн болон элсэлтийн шалгалтын бүртгэл энэ сарын 23-нд дуусна
    16 цаг 51 мин
  • Улс хоорондын шуудан илгээмжийн нийт бараа эргэлт 40.5 хувиар өсжээ
    16 цаг 59 мин
  • “Онцгой хотхон”-ы 512 айлын орон сууцны барилга угсралтын ажлыг шуурхайлахыг үүрэг болголоо
    17 цаг 8 мин
  • Их зохиолч Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 120 жилийн ой өнөөдөр тохиож байна
    17 цаг 56 мин
  • Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станцын бүсээс эртний чулуун хайрцагтай булш илэрчээ
    18 цаг 2 мин
  • Өвөрхангай аймгийн Засаг даргаар Т.Жамбалцэрэнг томилжээ
    18 цаг 13 мин
  • О.Батжаргал: Төрөө дээдэлдэг ард түмний хувьд төрийн тэргүүний ажил ариун байх ёстой, сэвтээж таарахгүй
    19 цаг 5 мин
  • Азийн Испорт болон оюуны анхдугаар наадам 2027 оны арваннэгдүгээр сард болно
    19 цаг 27 мин
  • Я.Содбаатар: 2019, 2020 оны намын санхүүжилтэд хөндлөнгийн аудит оруулна
    19 цаг 30 мин
  • Өнөөдөр "Олон улсын оюутны эрхийг хамгаалах өдөр"
    19 цаг 44 мин
  • Ц.Ганзориг: Ерөнхийлөгч гүжир гүтгэлэгт нэр төрөө сэргээлгэх хуулиар олгогдсон бүрэн эрхийнхээ хүрээнд өөрөө шийдвэрээ гаргасан
    19 цаг 54 мин
  • Н.Учрал: Эх хэл бол үндэстний оюун санааны дархлаа, тусгаар тогтнолын баталгаа юм
    19 цаг 56 мин
  • “Pizza Hut” сүлжээ рестораныг үүсгэн байгуулагч Дэн Карни таалал төгслөө
    20 цаг 2 мин
  • Яруугийн уугуул Яруухан гарьд М.Лхагвагэрэлийн тухай сонирхолтой 24 баримт
  • Г.Тэмүүлэн: Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалахад төсөв мөнгө харамлах шаардлаггүй
  • Хайрын дууч С.Сэрчмаагийн тухай 24 баримт
  • Б.Орхонбаярт амлуулсан О.Хангай аварга яагаад өөрөөсөө бага цолтой М.Лхагвагэрэл гарьдын ард гарав?
  • Л.Батлут: Улс эх орны эрх ашгаас илүү албан тушаал гэж үгүй
  • Өнөөдөр төв болон зүүн аймгуудын нутгаар нойтон цас орж, шуурна
  • 24 БАРИМТ: Дэлхий дээрх бидний анзаардаггүй "этгээд" баримтууд
  • Этгээд хоригтой 24 улс
  • Б.Баяраа: Хүчин төгөлдөр бус хуулийг шүүх хэрэгжүүлсээр байна
  • Ойрын 10 хоногийн цаг агаарын урьдчилсан ТӨЛӨВ
  • З.Мэндсайхан: 2027 оны төсөв иргэдийнхээ орлогыг хамгаална
  • Бөхчүүдийн улирлын чансааг Улсын аварга О.Хангай хол тасархай тэргүүлж, Улсын арслан Ц.Бямба-Отгон удаалж байна
  • МУГТ Т.Тулга, Л.Энхрийлэн нар дэлхийн чансааг ТЭРГҮҮЛЖ байна
  • Нийслэлийн 8 дүүрэгт томуу, томуу төст өвчний үзлэг, оношилгоо, эмчилгээний 21 цэг ажиллаж байна
  • Өвөлжилтийн бэлтгэл, отор нүүдлийн зохион байгуулалтыг эрчимжүүлэх чиглэл өглөө
  • Жүдо бөхийн залуучуудын ДАШТ энэ сарын 19-нд эхэлнэ
  • Экспорт өмнөх оны мөн үеэс 45.3 хувиар өсжээ
  • ОХУ-ын талд тагнуул хийсэн гэх сэжгээр АНУ-ын армийн алба хаагчийг Их Британид баривчилжээ
  • Дохио!!! Цаг агаарын аюултай үзэгдлээс сэрэмжлүүлж байна
  • Б.Хурцын эхлүүлсэн шинэ зам буюу “Их эвсэл”
  • Яруугийн уугуул Яруухан гарьд М.Лхагвагэрэлийн тухай сонирхолтой 24 баримт
  • Өнөөдөр төв болон зүүн аймгуудын нутгаар нойтон цас орж, шуурна
  • Г.Тэмүүлэн: Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалахад төсөв мөнгө харамлах шаардлаггүй
  • Хайрын дууч С.Сэрчмаагийн тухай 24 баримт
  • Б.Хурцын эхлүүлсэн шинэ зам буюу “Их эвсэл”
  • 24 БАРИМТ: Дэлхий дээрх бидний анзаардаггүй "этгээд" баримтууд
  • МУГТ Э.Цэндбаатар энэ бямба гарагт Мухаммад Якубовтой тулалдана
  • ОХУ-ын АНУ-д суугаа Элчин сайд Александр Дарчиев гэнэт нас баржээ
  • З.Мэндсайхан: 2027 оны төсөв иргэдийнхээ орлогыг хамгаална
  • ОХУ-ын талд тагнуул хийсэн гэх сэжгээр АНУ-ын армийн алба хаагчийг Их Британид баривчилжээ
  • Экспорт өмнөх оны мөн үеэс 45.3 хувиар өсжээ
  • Этгээд хоригтой 24 улс
  • Дональд Трампын илгээсэн тусгай илч нар В.Путинтай уулзахаар Москвад ирлээ
  • Согтуугаар тээврийн хэрэгсэл жолоодсон 73 зөрчил өчигдөр бүртгэгджээ
  • Б.Баяраа: Хүчин төгөлдөр бус хуулийг шүүх хэрэгжүүлсээр байна
  • СУРВАЛЖИЛГА: Махны үнэ өсөж, иргэд өвлийн идэшээ бага багаар базааж байна
  • ФАКТ: Г.Дамдинням сайдын барьсан "iPhone Duo" гар утас дунджаар 10 сая төгрөгний үнэтэй
  • Б.Орхонбаярт амлуулсан О.Хангай аварга яагаад өөрөөсөө бага цолтой М.Лхагвагэрэл гарьдын ард гарав?
  • Л.Батлут: Улс эх орны эрх ашгаас илүү албан тушаал гэж үгүй
  • Э.Одмөнх: Төрийн ёслолын дэг журамд "бөхчүүдийн гарыг арчуулах" гэсэн зүйл байхгүй
24 баримт
  • Хайрын дууч С.Сэрчмаагийн тухай 24 баримт
  • З.Мэндсайхан: 2027 оны төсөв иргэдийнхээ орлогыг хамгаална
  • Б.Баяраа: Хүчин төгөлдөр бус хуулийг шүүх хэрэгжүүлсээр байна
  • Этгээд хоригтой 24 улс
  • 24 БАРИМТ: Дэлхий дээрх бидний анзаардаггүй "этгээд" баримтууд
Эхлэл Улс төр Эдийн засаг Нийгэм Дэлхий 24 баримт 24 фото COP17 Спорт Видео Сошиал мэдээ
Холбоо барих Сурталчилгаа байршуулах Зар Вэб сайт хийх

Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан. Мэдээлэл хуулбарлах хориотой.

Вэб сайтыг хөгжүүлсэн: Sodonsolution ХХК