Талын дунд тавьсан анхны шав, Эрдэнэтийн овооны баялаг, хэдэн мянган хүний хөдөлмөрөөр бүтсэн хотын түүх өнөөдөр хагас зуун жилийн ойтойгоо золгож байна. Монголын аж үйлдвэржилтийн бэлгэ тэмдэг болсон Эрдэнэт хот 50 жилийнхээ түүхэн ойг өргөн дэлгэр тэмдэглэж байна.
Эрдэнэтийн хотын шавыг 1973 онд Эрдэнэтийн овооны арын хөндийд тавьжээ. 1974 онд Булган аймгийн Эрдэнэт хороо нэртэй засаг захиргааны нэгж болон байгуулагдсан бол 1975 оны арванхоёрдугаар сарын 11-нд Эрдэнэт хороог хот болгох шийдвэр гарсан байна. Улмаар 1976 онд Эрдэнэт хот болон зохион байгуулагджээ. Харин 1994 онд нутаг дэвсгэр, засаг захиргааны өөрчлөлтөөр Орхон аймаг байгуулагдсан түүхтэй.
Эрдэнэт анх 1,655 өрх, 7,800 орчим хүн амтай байсан бол өнөөдөр хүн ам нь 100 мянгыг давжээ. 2022 оны мэдээллээр хотын хүн ам 103,127, 2023 онд Орхон аймгийн хүн ам 103,600 гаруй болсон байна. Эрдэнэт хүн амын тоогоор Улаанбаатарын дараа улсынхаа хоёр дахь том хотод тооцогддог. Хотын нийт газар нутаг 208 хавтгай дөрвөлжин километр, далайн түвшнээс 1,280 метрийн өндөрт оршдог. Улаанбаатар хотоос ойролцоогоор 380 км зайд байрладаг. Эрдэнэтийн түүхийг “Эрдэнэт үйлдвэр”-ээс салгаж ойлгох аргагүй. Монгол, Зөвлөлт Холбоот Улсын Засгийн газар хоорондын гэрээний дагуу 1978 онд Эрдэнэтийн овооны орд газарт байгуулагдсан тус үйлдвэр өнөөдөр Ази тивийн томоохон зэс, молибдений үйлдвэрүүдийн нэг хэвээр байна. Үйлдвэрийн дүрмийн сангийн 51 хувийг Монгол Улсын Засгийн газар, 49 хувийг Монголын зэс корпораци эзэмшдэг.
“Эрдэнэт үйлдвэр” жилд ойролцоогоор 25 сая тонн хүдэр боловсруулж, 530 мянган тонн орчим зэсийн баяжмал, 3 мянган тонн орчим молибдений баяжмал үйлдвэрлэдэг. Тус үйлдвэр Монгол Улсын төсвийн 30 орчим хувийг бүрдүүлдэг хэмээн дурдагддаг нь Эрдэнэт хотын эдийн засгийн ач холбогдлыг илтгэнэ.
Гэхдээ Эрдэнэт зөвхөн нэг үйлдвэрт түшиглэсэн хот биш. Баян-Өндөр сумын хэмжээнд 900 гаруй аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаа явуулдаг. Энд хивс, өнгөт металл, хүнс, мод боловсруулах, барилгын материалын үйлдвэрлэл хөгжсөн. “Эрдэнэт хивс” компани бүтээгдэхүүнээ дэлхийн 20 гаруй оронд экспортолдог бол “Эрдмин” жилд 2.5 тонн цэвэр зэс үйлдвэрлэх хүчин чадалтай. “Ачит-Ихт” компани жилд 10 мянган тонн катодын зэс үйлдвэрлэх хүчин чадалтай. Эрдэнэт хотын эдийн засгийн цар хүрээг төсвийн тоо ч харуулна. 2024 онд 128.9 тэрбум төгрөгийн татварын болон татварын бус орлого бүрдүүлсэн байна. Мөн тухайн онд Орон нутгийн хөгжлийн сангийн хөрөнгөөр 151 төсөл, арга хэмжээг 10.7 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтээр хэрэгжүүлэхээр төлөвлөжээ.
Хүн амын бүтэц ч Эрдэнэтийн ирээдүйг илтгэнэ. Нийт хүн амын 63.9 хувийг залуучууд эзэлж, хүн амын 64 орчим хувь нь хөдөлмөрийн насныхан байна. Эдийн засгийн идэвхтэй хүн амын 95.2 хувь нь хөдөлмөр эрхэлдэг гэсэн статистик бий. Иргэдийн 53 орчим хувь нь долоон бичил хороололд, орчин үеийн орон сууцанд амьдардаг.
Эрдэнэт бол боловсролын томоохон төв юм. Хотод 26 ерөнхий боловсролын сургууль, 40 цэцэрлэг ажиллаж, ерөнхий боловсролын сургуулиудад 25,842 хүүхэд, сургуулийн өмнөх боловсролд 9,241 хүүхэд хамрагдаж байна. Мөн 1,214 багш, ажилтан ерөнхий боловсролын салбарт, 378 багш, сурган хүмүүжүүлэгч сургуулийн өмнөх боловсролын байгууллагад ажиллаж байна.
Эрдэнэт хотын амьдрал зөвхөн үйлдвэр, сургууль, орон сууцаар хязгаарлагдахгүй. Баян-Өндөр суманд 98,183 толгой мал тоологдсон бөгөөд үүнд 13,318 адуу, 19,263 үхэр, 38,874 хонь, 26,691 ямаа, 37 тэмээ багтжээ. Мөн эрүүл мэндийн 78 байгууллага, үүнээс 8 өрхийн эрүүл мэндийн төв, 70 хувийн эмнэлэг үйл ажиллагаа явуулж, 448 их эмч, 503 сувилагч ажиллаж байна.
Ийнхүү хагас зууны өмнө 7.8 мянган хүнтэй, хэдхэн мянган өрхтэй эхэлсэн Эрдэнэт өнөөдөр 100 мянга гаруй хүн амтай, Монголын эдийн засаг, аж үйлдвэр, боловсролын томоохон төв болон өргөжжээ.
Тиймээс Эрдэнэтийн 50 жилийн ой бол зүгээр нэг баяр наадам биш. Энэ бол 1973 онд тавьсан шавнаас эхэлсэн 50 жилийн бүтээн байгуулалт, уурхайчин, инженер, багш, эмч, барилгачин, ажилчин, үе үеийн Эрдэнэтчүүдийн хөдөлмөрийг дурсах түүхэн мөч юм.
Тавин жилийн өмнө талын дунд босож эхэлсэн хот өнөөдөр өөрийн гэсэн өнгө төрх, эдийн засаг, соёл, боловсрол, амьдралын хэмнэлтэй болжээ. Эрдэнэт бол Монголын уул уурхайн хот төдийгүй хагас зуун жилийн турш хөдөлмөрөөрөө бүтсэн нэгэн үеийн түүх юм.
Л.Баяр
