Өнөөдөр болсон ҮХААЯ-ны хэвлэлийн бага хурлын үеэр тус яамны Хүнсний үйлдвэрийн бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах газрын дарга Д.Тунгалагтай хүнсний хог хаягдлыг хэрхэн бууруулах талаар ярилцлаа.

-Дэлхий нийтийн хэмжээнд хүнсний хаягдлын асуудалд ихээхэн анхаарах болсон. Энэ нь юутай холбоотой вэ?

-Хүнсний хорогдол хаягдлын асуудал өнөөдөр дэлхий нийтийн анхаарлын төвд байна. Яагаад гэвэл ямар ч улс орон биологийн нөөцийн хязгаарлагдмал нөөцтэй. Тухайлбал тариалалтын талбайн хэмжээ хязгаарлагдмал. Үүнийг тэлэх боломжгүй. Мөн малын тоо толгой ч гэсэн бэлчээрийн даацаас хамаарч хязгаарлагдмал байдаг. Гэтэл 2050 он гэхэд дэлхий хүн ам есөн  тэрбумд хүрч манай улсын хүн ам 30 гаруй хувь нэмэгдэх тооцоо гараад байна. Тэгэхээр яаж энэ нэмэгдэж байгаа хүн амын хүнсний хэрэгцээг жигд хүртээмжтэй, тогтвортойгоор хангах вэ гэдэг асуудал гарч ирнэ. Үүнийг шийдэх нөөц бололцоо нь хүнсний хорогдол хаягдлыг багасгах юм. Хорогдол нь тухайн хүнсний бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэх явцад гарч байгаа технологийн явцад гардаг бол хаягдал нь хүмүүсийн ахуйн хэрэглээнээс гарч байдаг.  Дэлхий нийтээр олон улсын маш олон байгууллага судлагаа явуулсан байдаг. Тэдгээр судалгаануудын дүнгээс харахад дэлхийн хэмжээнд үйлдвэрлэгдэж байгаа нийт хүнсний яг 30 хувь нь алдагдаад байгаа юм. Энэ нь гурван гоймон авлаа гэхэд хоёрыг нь идээд гурвыг нь хаяад байна л гэсэн үг. Энэ хорогдол хаягдлын тоо хэмжээг багасгаснаар бид нар юунд хүрч болох вэ гэхээр нэгдүгээрт нийт хүнс хөдөө аж ахуйн салбарт хийгдэж байгаа хөрөнгө оруулалтын үр ашгийг нэмэгдүүлнэ. Хоёрдугаарт МУ-ын хүн амын гол нэрийн бүтээгдэхүүний хангамжийн түвшинг дээшлүүлнэ. Гуравдугаарт импортын бүтээгдэхүүнээс хараат байдлаа тодорхой хэмжээнд  бууруулах зэрэг олон боломжууд харагдаж байна.

-Тэгэхээр манай улсаас гарч байгаа нийт хоол хүнсний хаягдлыг хэрхэн бууруулах талаар ҮХААЯ-наас ямар ажил боломжтой вэ?

-Манай улс юуны түрүүнд хүнсний сүлжээний хорогдол, хаягдал аль түвшинд их гараад байгаагаа тодорхойлох хэрэгтэй. Тэр малчин тариаланч хүнсний хорогдол их гаргаад байна уу? эсвэл буудай тариалсан талбайн техникийн механикжуулалт муу байгаагаас хорогдол гараад байна уу? гэдгийг судалж тооцох ёстой. Үүнээс гадна сүүлийн жилүүдэд хэрэглээний түвшинд маш их хорогдол гарч байна. Энэ нь хүмүүсийн цамаан зантай шууд холбоотой. Өөрийнхөө идэж чадахааргүй их хэмжээний хүнс авч хөргөгчиндөө хийж байна. Эсвэл нийтийн хоолны газарт ороод физиологи нь шаардаагүй их хэмжээний хоолыг мөнгөө төлж авчихаад дараа нь тэрийгээ хаяад явчихаж байна. Ингэж хүнсний салбарын аль хэсэгт хорогдол хаягдал их гарч байгааг тооцоолохын тулд  бид олон улсын байгууллагуудаас техник технологийн тусламж зайлшгүй авах шаардлагатай. Харин ингэж тооцоолж тодорхойлсныхоо дараа аль салбар луу чиглэсэн компанит ажил явуулах вэ гэдгээ шийдэх юм. Түүнчлэн бусад дэмжих шаардлагатай үйдвэрлэлүүд байна. Тухайлбал техник технологио сайжруулах хэрэгтэй болчихож байна. Нэг га-гаас авч байгаа улаан буудайн 70 хувь нь гурил болж байна. Гурилын гарцыг нэмэгдүүлэх технологийг бид зайлшгүй олох хэрэгтэй болж байна. Үүнээс гадна хөдөө аж, ахуйн үйлдвэрлэлийг тодорхой төлөвлөлттэй явуулах хэрэгтэй байгаа юм. Өнгөрсөн жил та бүхэн сонссон байх төмсийг бидний хэрэгцээнээс илүү хэмжээгээр тариалсан. Гэтэл тэр төмсийг авч боловсруулах үйлдвэр манайд монголд алга. Энэ үйлдвэрлэлүүд рүү хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг татахын тулд Засгийн газраас тодорхой хэмжээний дэмжлэг урамшуулал бий болгох шаардлага байгаа. Ингэснээр тэр төмс тариалж байгаа хүмүүс нь үйлдвэрүүдээс захиалгаа авч төмсөө тариалдаг болох юм. Түүнээс биш хамаг хүч хөдөлмөр хөрсний үржил шимээ бараад төмсөө тарьчихаад дараа нь түүнийгээ тэр талбай дээрээ хаяад явах юм бол тэр бол жинхэнэ хүнсний хорогдол байхгүй юу. Энэ бүхнээс зайлсхийх иймэрхүү арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүлэх нь зүйтэй юм болов уу гэсэн бодол байна.

-Хүнсний хаягдал эдийн талаасаа ихээхэн хор хохиролтой гэж байна. Үүнээс бусад талаараа тухайлбал байгаль орчинд ямархуу хор хөнөөл учруулдаг вэ?

-Улаанбаатар хот маань саяас дээш хүн амтай мега хот болчихлоо. Мега хотуудад хог хаягдлын асуудал хурцаар тавигддаг. Жишээ нь би гэртээ маш олон хаягдал гаргадаг. Гэтэл би түүнийгээ малын эсвэл ургамлын гаралтай органик хүнсний бүтээгдэхүүнийхээ хаягдлыг тусд нь шилэн болон пластик хог хаягдлуудаа тусад нь ялгадаггүй. Бүгдийг нь бөөгнүүлээд л хаячихаж байна. Энэ нь байгаль орчинд хор хөнөөлтэй байх нь ойлгомжтой. Үүнийг гадаадад яаж шийдсэн байна вэ гэхээр ахуйд гарч байгаа хог хаягдлыг органик бордоо болгодог жижиг төхөөрөмж байдаг. Тэр төхөөрөмжиндөө өдөрт гарч байгаа хүнснийхээ хаягдлыг хийчихээр 7-10 хоногийн дараа бактерийн үйлчилгээгээр задраад био бордоо гараад ирдэг. Тэр бордоогоороо хашаан дах цэцэрлэгийнхээ зүлэг ногоог ургуулдаг юм билээ. Тэгэхээр энэ чинь ийм эргэлтэнд орж байх хэрэгтэй. Ахуйдаа хаяад байгаа органик хог хаягдлуудаа эргэлтэнд оруулах тал дээр тодорхой ажил зохион байгуулбал энэ нь эргээд хүрээлэн байгаа орчин цэвэрхэн эрүүл аюулгүй орчинд амьдах боломж нөхцөл бүрдэх юм.

-Манай улс хүнсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх болон боловсруулах тал дээрээ анхаарч байгаа ч агуулах савны хүрэлцээ муу байна. Үүнийг нэмэгдүүлэх талаар ямар нэгэн арга хэмжээ авч байна уу?

-Энэ үнэхээр сэтгэл зовоосон асуудал. Засгийн газраас энэ тал дээр шат дараатай арга хэмжээ авч хэрэгжүүлж байгаа. Тухайлбал энэ жилийн хувьд Засгийн газраас  Монгол банктай хамтран  гол нэрийн бүтээгдэхүүний үнэ тогтворжуулах хөтөлбөр-ийг баталсан. Энэ хөтөлбөрийн хүрээнд 100 орчим тэрбум төгрөгийг Улаанбаатар хот орчимд эрчимжсэн аж ахуй эрхэлж байгаа хүмүүст зориулсан сүүлийн үеийн хөргөлтийн зооринд хөрөнгө оруулалт хийх аж ахуй нэгжүүдэд хөнгөлөлттэй зээл хэлбэрээр олгохоор болсон. Энэ ажлын сонгон шалгаруулалт ид явагдаж байна. Ийм зоорьтой болчихвол хүнсний ногоог хурааж аваад 3-6 сар хадгалах боломжтой болно. Манай улс хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл нь явагддаг учраас намар л хүнсээ нөөцлөх боломж нь байдаг. Өвлийн улирал ялангуяа хаврын улиралд хүнсний хомсдолд орж үнийн савлагаа үүсч байдаг. Хоёрдугаарт өвлийн хүлэмжийн асуудал яригдаж байна. Жилийн туршид тогтвортойгоор хангамжийг дээшлүүлэх зорилготой. Хүлэмжийн ногоо удаан хугацаанд хадгалагддаггүй. Шинээрээ хэрэглэгчдэд очиж байх ёстой. Энэ эргэлтийг бий болгох чиглэлээр зарим нэг ажлууд хийгдэж эхлээд хөрөнгө оруулалтууд хийгдээд явж байна.