"I love Mongolia" төслийн Өмнийн цэнхэр хязгаарт ирээд байна. Байгалийн баялаг, Оюутолгой, Тавантолгой зэрэг ордоороо Монголдоо төдийгүй дэлхийд данслагдсан том аймаг бол Өмнөговь. Тус аймаг 60 мянган хүн амтай бөгөөд тэдний 20 мянга нь Даланзадгад суманд суурьшсан байна. Нутгийн гол онцлог болсон ашигт малтмал, Галбын говийн ганган улаан тэмээний талаарх сонирхолтой сурвалжлагыг бид дор сийрүүлж байна.
Тус аймагт Тэмээний музей гэж алдарт музей байдаг бөгөөд жилдээ 8000-10 мянган жуулчин татдаг аж.
Энэхүү музейгээс дэлхийд ховордож, буй хоёр бөхт тэмээний гарал үүсэл, хүн төрлөхтөн тэмээг аж ахуйдаа хэрхэн ашиглаж, хэрэглэж ирсэн түүх алдар гавьяатнууд, тэмээг хамгаалах, түүний ашиг шимийг хэрхэн хүртэж ирсэн талаарх уламжлалт аргууд, холбогдох тоног хэрэгсэл, ноос ноосон бүтээгдэхүүн, уран зээгт наамлуудыг сонирхож болно. Мөн уг музейд өнөөдрийн байдлаар ясаар болон хиймэл үзмэрээр нийт 500 гаруй үзмэр хадгалагдаж байгаа гэнэ.
Музейн гол зорилго нь улсын хэмжээнд ганцхан байгаа хоёр бөхт тэмээг алдаршуулах зорилготой гэнэ.
Энэ нутгийн малчин ард тэмээг өсгөж үржүүлэхийн зэрэгцээ, ингэний хоормог сүүгээр цагаан идээ, амтат чихэр боловсруулж байна.
Өмнөговь аймгийг Үлэг гүрвэлийн өлгий нутаг гэж үздэг. Тиймээс ч Байгалийн музейг 1945 онд байгуулан түүхийн хосгүй үнэт үзмэрийг олон нийтэд сурталчилан таниулах зорилгоор аймаг орон нутгийг сурвалжлах кабинет нэрээр байгуулж байжээ. Одоогоор музей 2500 гаруй үзмэр эд өлгийн цуглуулгатай, нийт 10 гаруй ажилтантай, жилд дунджаар гадаад, дотоодын 8000-10000 гаруй жуулчдад соёлын үйлчилгээг үзүүлж түгээдэг аж.
Дээрх үзмэр дотор Үлэг гүрвэлийн танхим байдаг бөгөөд тэнд нь 20-30 гаруй л үзмэр хадгалагдаж байна. Сан хөмрөгч Б.Жаргалын ярьж буйгаар “Манай аймаг үлэг гүрвэлийн өлгий нутаг гэдэг хэрнээ үзмэр нь ховор. Яагаад гэвэл олдсон цагаасаа эхлэн олон улсад судлагдаж гадаадад, АНУ-д гарч үзэсгэлэнд тавигдсан. Түүнээс гадна Нийслэлд Байгалийн түүхийн музейн дөрвөн давхарт байгаа үзмэрүүд бүгд манай аймгийнх байдаг. Үнэндээ гадагшаа гараад эргэж ирдэггүй” гэв. Ийнхүү төрсөн үүсч гарсан өлгий нутагт нь Үлэг гүрвэлийн үзмэр олдвор ховор байдаг хэдий ч энэ аймгийг Үлэг гүрвэлийн анхдагч аймаг гэдэгтэй маргах хүн бараг байхгүй биз ээ.
Музей нь говийн ард түмний зан заншил, шашин шүтлэг, уламжлалт зан үйл, соёлын түүхт дурсгалт үзмэрээр арвин аж. Музейгээс Ноён Сэрвэйн дархчуудын өвөрмөц хийц бүхий мөнгөн аяга, гоёл чимэглэл, сав суулга, шашны холбогдолтой зураг, чулуун зэвсгийн үеийн хүрэл төмрийн үеийн үзмэрүүдийг үзэж болох ажээ. Тус аймагт одоогоос 5000 жилийн өмнө хүн амьдарч байсан ул мөр бүхий “Оцон мааньт”, “Шархулсан”, “Баянзаг” зэрэг газруудаас олдсон эд өлгийн зүйлс, палеонтологийн олдворууд, мөн говийн ард түмний дундаас төрсөн алдар гавьяатан, урчууд дархчуудын бүтээсэн бүтээлийн дээжис арвин байв.
Тухайлбал, Ноён Сэврэй сум нь улс даяар алдартай мөнгөн эдлэлийн Ноён-Сэврэй хийцээрээ гайхагдсан үе үеийн дархчуудыг төрүүлсэн нутаг ажээ. Мөнгөн эдлэл нь зузаан мөнгөний орц арвинтай, эдэлгээ удаан, уламжлалт гар арга буюу утас сувималын аргаар хийдэг. Мөнгөн аяга, гаанс, хазаар, эмээл, мөн дан мөнгөн эдлэл биш булигааран эдлэлээрээ алдартай аж. Дархчууд дотроос Цэдэн түүний ач Хатнаа, Эрдэнэ, Цоож зэрэг үе уламжлагдсан урчууд мөнхлөгдсөн байдаг гэнэ.
Мөн онгон дагшин говийн хөрснөөс олдсон төрөл бүрийн хүдэр, Оюутолгой, Тавантолгойгоос олдсон ашигт малтмалын дээж, 60-250 сая жилийн тэртээ амьдарч байсан үлэг гүрвэлийн яс өндөг, эрдэс давс, хагас эрдэнийн чулуулгуудыг үзэж болно.
Д.Ундрах /24tsag.mn/
