Сүүлийн хэдэн жил будлиангүй сайхан наадаж ирсэн уяачид энэ жил нилээд том асуудал үүсгэлээ. Энэ нь асуудал болоод зогсохгүй сүүлдээ улс төр болоод явчихав.

Учир нь уржигдар болсон шүдлэн насны уралдааны айргийн таван үрээний дөрөвийг нь өчигдөр эрлийз хэмээн хассан юм.

Эх сурвалжийн мэдээлснээр бол хэсэг уяачид айргийн үрээнүүд эрлийз хэмээн Морины комисст гомдол мэдүүлжээ. Морины комисс эхлээд хөдлөөгүй байна. Учир нь бүх үрээнүүдийг уралдахаар гарахад шүдэлж бас эрлийз эсэхийг нь тогтоодог. Энэ журамын дагуу шүдлэнг ч гэсэн шүдэлж эрлийз биш эсэхийг нь нарийвчлан шалгаад мордуулжээ. Ингээд гарааны зурхайгаас эргэсэн үрээнүүдийг Төв аймгийн Баян сумын уугуул Э.Анарын хээр магнайлсан юм. Аман хүзүүнд Дундговь аймгийн Хулд сумын уугуул  Ц.Ганхүүгийн хонгор халзан, гуравт  Төв аймгийн Батсүмбэр сумын уугуул Лувсанбалдангийн Бат-Оргилын зээрд, дөрөвт Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн сумын Данзандоржийн Одхүүгийн хээр, тавд  Төв аймгийн Лүн сумын харьяат  МУ-ын Манлай уяач Банзрагчийн Билэгдэмбэрэлийн зээрд халзан орсон. Тухайн үед ч ингэж зарлаад баталгаажуулсан.

Гэтэл хэсэг хүмүүсийн гомдол дээр улс төрийн шахаа нэмэгдсэн бололтой. Тэгээд л Морины комисс шуурхайлан хуралдаад эхний арван үрээ эрлийз мөн эсэхийг шалгах мэргэжлийн баг томилжээ. Энэ талаар морины салбар комиссын нарийн бичгийн дарга Ч.Галбадрах “Шүдлэн насанд уралдсан морьдын  сэрвээний өндөр, биеийн галбир зэргийг хэмжих мэргэжлийн баг томилогдсон. Энэ баг  эхний 10-т хурдалсан морьдын сэрвэний өндөр, биеийн ерөнхий  галбир зэргийг  хэмжээд дүгнэлтээ гаргаад салбар хорооны комиссын хурлаар хэлэлцүүлсэн. Ингээд 1, 2, 3, 5, 7, 10-т хурдалсан морьдын сэрвээний өндөр нь журамд  зааснаас  илүү байсан. Тиймээс журмынхаа  дагуу эрлийз  морь гэж үзээд хасах шийдвэрийг гаргалаа” хэмээн тайлбарласан юм. Өндөр гээд хасна гэдэг бол тун бүдүүлэг хэрэг л дээ. Тухайлбал үндэсний бөхөөр барилдаж байгаа Даян аварга Г.Өсөхбаяр, гарьд Н.Ганбаатар, М.Баяржавхлан, начин Оргилболд нарыг монгол бөхийн дундаж өндөрөөс илүү учир барилдуулахгүй гээд хасвал аюул болно биз дээ. Тийм л шалтагаар айргийн дөрвөн үрээг хасчихжээ. Уг нь шинжлэх ухаан хөгжсөн орчин үед бол генетикийн аргаар л шинжлээд маргаангүй шийдэж болно.

Уяачдын холбооныхон өөрсдөө гарахад нь шалгаад маргаангүй гэж хэлчихээд бас түрүүллээ хэмээн орон даяар зарлачихаад дараа нь ийм утгагүй шийдвэр гаргана гэдэг бол хэцүү л дээ. Анхнаасаа л ажлаа сайн хийгээд гаргаагүй бол маргаангүй сайхан наадна шүү дээ. Энэ асуудлаас болж уяачид галаараа талцаж их маргажээ. Учир нь хасагдсан үрээний эзэд эрлийз гэдэгийг хүлээн зөвшөөрөхгүй байгаа гэнэ. Мөн тэд дахин хэмжилт хийх хүсэлт тависан ч хүлээж зөвшөөрөөгүй аж. Зарим уяачдыг байхгүй байхад нь морины комиссынхон ирж хэмжилт хийгээд өндөр байна эрлийз гэсэн дүгнэлт хийчихжээ. Нөгөөдүүл нь мэдээж заргалдаж.

Дээр нь өчигдөр оройноос эхлээд Хүй долоон худагаар МАН-ынхны морийг хасчихлаа гэсэн яриа ч газар авч. Учир нь шүдлэнгийн эхний хоёрын эзэд МАН-ынх гэдэг. Эхнийх нь ч яахав МАН-ын гишүүн УИХ-ын дэд дарга М.Энхболдын хүүгийн үрээ байсан. Э.Анар гэх залуу үрээнийхээ гарал угшлыг тайлбарлаад нэмэр болоогүй бололтой. Уяачдын талцал эцэстээ улс төр болоод өргөжчихжээ. Тэр ч бүү хэл МАН-ынханы морийг хасах хэрэгтэй. Ардчилал төгс ялсан гэх мэт утгагүй үгс Хүй долоон худагаар уяачдын гал дамнан тэнүүчилж өнжив.
Үүнээс гадна аман хүзүүдсэн Ц.Ганхүүгийн хонгор халзан үрээ өнгөрсөн жил ч гэсэн даагандаа аман хүзүүдсэн. Үндсэндээ улсад хоёрдахь удаагаа аман хүзүүдсэн хурдан буян аж. Дааганд нь болохоор зөвшөөрөөд шүдлэнд нь болохоор зөвшөөрсөнгүй гэж наадамчид ярьж байна. Ингэж наадам будлиантуулахад улс төр орсон гэж уяачид өөрсдөө дургүйцээд эхэлжээ. Учир нь эдгээр үрээг ХХААЯ-наас гаргасан зөвлөмжийн дагуу хассан гэж морины комиссынхон хариуцлагаас бултаад байгаа. Гэтэл тэр зөвлөмжийг хэний үед хэн гаргасан гэдэг мэдээлэлүүд нь бүрхэг гэнэ. Нэгэнт ХХААЯ мэдэж хассан учир уяачид өчигдөр Х.Баттулга сайдыг хайж сураглаж өнжжээ. 

Энэхүү дуулиант будлианы талаар Хөдөлмөрийн баатар, МУ-ын Тод Манлай уяач Д.Даваахүү “Залуу уяачид эрхээ эдлэхийн зэрэгцээ үүргээ биелүүлэх ёстой. Эрлийз гэж хасаад наадам үймүүлэх юм хэрэггүй дээ” хэмээн тайлбар хийсэн юм. 

Ийнхүү наадам дуусаагүй байхад л будлиан эхэлж нилээд улс төржиж өргөжихөөр болов. Уг нь төрийн наадмыг улс төржилгүй сайхан хийчих хэрэгтэй л дээ.