Сайн дурын үйл ажиллагаа явуулдаг олон улсын IOMPRAHA тусламжийн байгууллагаас Чехэд амьдардаг монголчуудаас нутаг буцах хүсэлтэй иргэдийг үнэ төлбөргүй нутагт нь хүргэж өгөх талаар ярьж буй. Ингэхдээ аль ч төрлийн визээр ирсэн иргэдийг харгалзахгүйгээр нислэгт багтаах бөгөөд энэ талаар тус байгууллага Дотоод хэргийн яамтайгаа ярилцан шийдвэрлэжээ. Одоогийн байдлаар Монголын 80 орчим иргэн бүртгүүлсэн бөгөөд 200 хүн бүрдчихвэл Монгол руу шууд нисэх тусгай нислэгийг шийдвэрлэх, Монголын Засгийн газартай холбогдон тусгаарлах байр зэрэг дараагийн шатны асуудлыг шийдвэрлэх шаардлагатайг дээрх хөтөлбөрийн хүрээнд нутаг буцах гэж буй Д.Хонгорзул хэлсэн юм. Тэрбээр нутаг буцах бүхий л арга замыг эрэлхийлж байгаа бөгөөд тус байгууллагатай байнга харилцаж мэдээлэл авч, олон нийтэд түгээдэг юм байна. Ингээд түүнтэй хэсэг хором ярилцсанаа хүргэе.

-Тусламжийн байгууллагаас монголчуудыг үнэ төлбөргүй нутаг буцааж, тусгаарлагдах байрных нь 50 хувийн төлбөрийг даана гэсэн яриа байсан. Яг ямар учиртай хөтөлбөр юм бэ?

-Сайн дурын хөтөлбөрийн хүрээнд үйл ажиллагаа явуулдаг 1951 онд байгуулагдсан байгууллага. Швейцарь улсын Женев хотод төв нь байдаг. Дэлхийн 171 улсын Засгийн газартай холбоотой байгууллага гэсэн.  Би 15 жилийн өмнөөс Чех улсад амьдарч байна. Энэ байгууллага нь цагаачлах эрх авч чадаагүйн улмаас амьдрах байргүй, нутаг буцах мөнгөгүй болсон эсвэл зөвшөөрөлгүй газраар нууцаар хил давж орж ирсэн гадаад иргэдийг нутаг буцах хүсэлтийнх үндсэн дээр үнэ төлбөргүй буцаадаг. Ингэхдээ тасалбарыг нь уг байгууллага хариуцахаас гадна халаасны 500 евро өгдөг юм билээ. Европын холбооны улсуудад амьдардаг монгол иргэд энэ байгууллагын тухай мэдэх байх. Сайн дурын нутаг буцаах хөтөлбөр гэдгээр нь.

-Энэ нислэгт ямар иргэдийг багтаах юм бол?

-Коронавирусний халдвар гарсантай холбогдуулан Чех улсын Дотоод хэргийн яамтай уг байгууллага холбогдож, нутаг буцах хүсэлтэй монгол 200 иргэн байна. Эдгээр хүмүүс ийм шалтгаантай гэж танилцуулсан. Энэ хөтөлбөрөөр бичиг баримтгүй иргэдийг буцаах төлөвлөгөө бий. Өмнө нь 200-250 хүнтэй тусгай нислэг гаргая гэхээр хүний тоо нь хүрэхгүй байсан юм байна. Тиймээс аяллын визээр эсвэл ажлын шугамаар визтэй ирээд буцаж чадахгүй гацчихсан байгаа хүмүүсийг хамруулах хүсэлт Дотоод хэргийн яамдаа тавьсан юм байна. Эхлээд Дотоод хэргийн яамнаас нь энэ хүмүүс өөр зорилготой ирсэн. Аялал жуулчлалаар ирсэн хүмүүсийг үнэгүй хөтөлбөрт нь хамруулж болохгүй. Дөрвөн сая төгрөгийн үнэтэй тасалбар авах чадвартай гэж өөрсдийгөө хүлээн зөвшөөрөхийн бол нутаг буцаая гэж ярилцсан гэсэн. Дөрвөн сая төгрөгөөр тасалбар авах хүн хэр их байх вэ. Хэцүү шүү дээ. Тиймээс аль ч визээр ажиллаж, амьдарч байгаа хүн хүсэлтээ өгвөл хамруулна гэсэн.

Монголчууд онлайнаар хүсэлтээ явуулсан атлаа хүний эрхтэй холбоотой асуудал учраас гарын үсэг нь эх хувиар байх ёстой. Анкетаа бөглөөд гарын үсгээ эх хувиараа шуудангаар илгээх шаардлага тавьсан. Одоогийн байдлаар шуудангаар материалаа илгээсэн 80 орчим хүн байна. Уг нь цахимаар 200 хүн монгол руугаа буцах хүсэлтэй гэж бүртгүүлсэн гэсэн. Хэрвээ тоо бүрдвэл дараа дараагийн асуудлаа түргэн шуурхай шийдэх боломжтойг 
тухайн байгууллагын зүгээс хэлсэн. Тухайлбал, онгоцоо бэлтгэх, Монгол Улсын Гадаад харилцааны яамтай холбогдох, өдөр хоногийг товлох ёстой. Уг нь хүний тоо нь бүрдчихвэл Монгол руу буцах хүсэлтийг нь шийдвэрлэж өгье гэж яриад байгаа.

-Хүний тоо хүрэхгүй бол яах вэ. Европын холбооны бусад улсаас буцах хүсэлтэй иргэдийг хамруулдах боломж бий болов уу?

-171 оронтой холбоотой учраас Европын холбооны улсад цагаачлал хүссэн, бичиг баримтгүй  ч монгол буцах хүсэлтэй эсвэл иргэд тухайн улсынхаа энэ байгууллагад хандахад монгол руугаа буцах хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Чех улсаас буцах хүсэлтэй иргэдийн тоо 200 хүрэхгүй бол хил залгаа улсад байгаа монголчуудыг хамруулж нэг баг болгож Монгол руу хүргэх боломж хэр байгааг судалж үзнэ гэсэн. Чех улс хөл хориогоо тавдугаар сарын 17-ныг хүртэл сунгасан. Гэхдээ ихэнх нь ААН-ийн үйл ажиллагаагаа дөрөвдүгээр сарын 27-ноос эхэлсэн. Хилээр орж ирж байгаа хүмүүсийг түргэвчилсэн тестээр шалгаж хэрвээ халдвар илрээгүй бол 14 хоногийн тусгаарлалтад орохгүйгээр Чех улс руу нэвтэрч болох зохицуулалт авч хэрэгжүүлж байна.

-Иргэдийн тусгаарлагдах байрны төлбөрийн 50 хувийг төлнө гэсэн яриа байсан. Энэ талаар мэдээлэл байна уу, танд?

-Одоогоор ийм мэдээлэл гараагүй байна.

-Сайн дурын олон улсын тусламжийн байгууллага учраас нутаг буцах хүсэлтээ гаргасан л бол шийдвэрлэж өгдөг гэж ойлгож болох уу?

-1998 оноос хойш Чех улсад энэ байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байгаа гэсэн. Үүнээс хойш Монгол руу буцах хүсэлтэй иргэдийг байнга хамруулж байсан юм байна. Монголчууд Европын оронд ажиллаж, амьдрах дуртай хэрнээ виз гарахгүй болохоор хил зөрчиж орж ирэх явдал их гардаг байсан. Эдгээр хүмүүс ямар нэгэн байдлаар амьдрах байргүй, бололцоогүй болсон тохиолдолд уг тусламжийн байгууллагад ханддаг байсан гэсэн үг. Мэдээж дээр дурдсанчлан онгоцных нь тасалбарыг 100 хувь даахаас гадна халаасны мөнгө өгдөг байсан. Энэ удаад ямар шийдвэр гаргах эсэхийг мэдэхгүй байна.

-Улс орнууд өөрийн чадах хэмжээгээр иргэдээ бусад орнуудаас татаж байна. Чех улсын хувьд хэчнээн иргэнээ гаднаас татсан бол. Танд мэдээлэл бий юу?

-Чех улс гуравдугаар сарын 15-аас эхлэн хөл хорио тогтоосон. Энэ үед коронавирусээр 100 хүн өвдсөн байсан. Өнөөдрийн байдлаар 6000 гаруй хүн өвчилсөн байна. Нэмж халдвар илрээгүй. Дотооддоо өвчний тархалтыг сайн барьж байгаа. Европын  орнууд дунд Чех улс хатуу дэглэмтэй байсан нь халдварыг тогтооход чухал нөлөө болсон гэж олон улсын байгууллагууд үзсэн. Тиймээс дөрөвдүгээр сарын 27-оос эхлэн хөл хориогоо 50 хувиар бууруулсан. Засгийн газраас нь ажилчдынхаа цалин 80-100 хувь өгч байсан. Мөн гадаад улсаас 26 мянган иргэнээ авчирсан. Ингэхдээ олон дамжлага нислэгтэй иргэдээс тал зардлыг нь заримыг нь үнэ төлбөргүй авчирсан. Иргэдийнхээ хувьд сайн арга хэмжээ авч байгаа. 

-Та бүхэн Монголын Элчин сайдын яамандаа хүсэлт гаргаж үзсэн үү. Ямар хариу өгч байна вэ?

-Би 13-15 насны хоёр хүүхдээ гэрт нь үлдээгээд ирсэн. Тиймээс нутаг буцах боломж, арга зам юу байна гэдгийг бүгдийг нь судалж байна. Чартер нислэгт хүсэлтээ өгсөн. Ер нь Элчин сайд руугаа яриад ямар ч нэмэргүй юм байна лээ. Харин олон улсын байгууллагаас хөтөлбөр гаргасан байхаар нь орчуулагчаар дамжуулж мэдээлэл авсан. Одоо хэчнээн хүн хандсан байна, нөхцөл байдал ямар байгааг байнга холбогдож мэдээлэл авч байна.  

-Уг нь Монгол руугаа буцах хүсэлтэй 200 гаруй иргэн онлайнаар бүртгүүлсэн гэсэн. Харин гарын үсгээ шуудангаар явуулаад л асуудал нааштай шийдэгдэх зүйлд 80 орчим хүн л бүртгүүлсэн гэхээр иргэд жаахан хойрог хандаж байх шиг санагдаж байна?

-Надтай мессенжерээр холбогдож байгаа хүмүүсийн ихэнх нь шуудангаар захиагаа хүргэе гэвч даанч завгүй байна. Гарч чадахгүй байна. Маргааш л явуулъя зэргээр их хойрог хандаж байгаа нь ажиглагдсан. Чех улсад албан ёсоор, ажлын гэрээгээр амьдарч байгаа 5000-7000 иргэн байдаг. Эднээс Монгол руугаа буцъя гэсэн хүн бараг байхгүй. Харин над шиг шалтгаантай ажлаар ирсэн 75-80 хүн байна.

Б.Лхам