МАН өчигдөр даргынхаа илтгэлийг нээлттэй сонсгочихоод бусад асуудлаа хаалттай хэлэлцэхээр болсон юм. Гэвч бид хаалттай хуралдааны халуухан маргааныг нээлттэй болгож байна. Сэтгүүлчид болоод намын зарим аппаратынхныг гаргасны дараа МАН-ынхан санал шүүмжлэлээ өрнүүлэв. Уг нь энэ намыг шинэчлэлийн ямар бодлого гаргах бол, яаж шинэчлэгдэх бол гэж Монголын нийгэм бүхлээрээ харж байгаа. Хачирхалтай нь ах намынхан шууд л бодлого ярих биш хэрүүлээр хурлаа эхэлж, хэрүүлээр үргэлжлүүлж, шүүмжлэлээр өндөрлүүлэв.

МАН-ын залуучууд муу ажиллаж байна уу? Манай намын бодлого залууст таалагдахгүй болоод дэмжлэг авахгүй байна уу?

     “Шинэчлье” хөдөлгөөний ерөнхий зохицуулагч УИХ-ын гишүүн Ж.Эрдэнэбат илтгэл тавив. Түүний илтгэлээс Бага хурлын гишүүд олон зүйлийг хүлээж байсан ч талаар болов. Илтгэх чадваргүйн дээр ямар ч шинэ содон санаа хэлсэнгүй. Ингээд Бага хурлынхаа гишүүдийн итгэлийн харц руу сонгуулийн маргааш нь намаа шинэчилнэ гэж гарч ирсэн залуус ус цацав. Маш уйтгартай илтгэл тавилаа гэж Бага хурлын гишүүдийн олонх нь өөр хоорондоо ярилцжээ. Яг л социализмын үеийнх шиг албархуу юм байж. Ийм байж намаа шинэчилнэ гэж ярих ч гэж дээ хэмээн ахмадууд нь унтраажээ. Ингээд анхнаасаа “Шинэчлье” хөдөлгөөнийхөн явцгүй болжээ. Гэсэн хэдий ч энэ хөдөлгөөний төлөөлөл болох Т.Аюурсайхан “Намын их хурлыг өргөтгөж хийх, намын даргад итгэл үзүүлэх эсэх асуудлаар санал хураах”-ыг санал болгосон байна. Харин Б.Ганхуяг нь “Намын санхүүжилтийг ил тод, нээлттэй, эргэж тайлагнадаг болгьё. Намын дотоод зохион байгуулалт гажуудсан, бүтцийн хямралд орсон, шийдвэр гаргах процесс удаан” гэсэн бол Батсүмбэрэл “Э.Мөнх-Очир мэтийн Түгжилүүдтэй хариуцлага тооцох” ёстойг сануулжээ. Харин НАМОХ-ны тэргүүн Б.Амарсанаа “Хариуцсан хүмүүс ажлаа хийдэггүй. Намын удирдлага, зарим гишүүд дэргэдэх байгууллагаа ялгаварлан харилцдаг” гэж гомдоллосон байна. Бодвол МАН-ын удирдлага НАМОХ-гоо тоодоггүй бололтой. НИХТ Д.Амарбаясгалан “МАН-ын залуучууд муу ажиллаж байна уу? Манай намын бодлого залууст таалагдахгүй болоод дэмжлэг авахгүй байна уу?” хэмээн удирдлагуудаасаа асуужээ. Хариуд Ө.Энхтүвшин “Та нар муу ажиллаж байна. Өөрсдийгөө сайн ажилласан гэж Бага хурлын гишүүд рүүгээ харж байгаад ярь даа” гэж унтраажээ. Тэгээд ч НАМЗХ-г маш муу ажилладаг гэж Ө.Энхтүвшин илтгэлдээ онцолсон юм. Удирдлагынхаа илтгэлд эмзэглэсэн хэрэг л дээ. МАН-ын удирдлагууд түүхэндээ хэзээ ч Залуучуудын байгууллагаа ингэж ил цагаанаар шүүмжилж байгаагүй юм. Үнэхээр шүүмжлүүлэхээр байгаа л даа.
Энэ мэт саналуудыг гаргасан хүмүүс бол нөгөө яруу алдарт “Шинэчлэгч” залуучууд шүү дээ. Тийм удаан хугацаанд шинэчлэл ярьсан хүмүүс ийм санал дэвшүүлсэн гэхээр тиймхэн байлаа. Энэ бол Бага хурлынх нь гишүүдийн дүгнэлт юм. Угаасаа шинэчлэл ярьсан залуусын хэмжээ юм л даа. Гэвч УИХ-ын дарга асан Д.Дэмбэрэл “МАН-ын шинэчлэл нийгмийн захиалга болохоор залуучуудын зөв юм шиг ээ” хэмээн тэднийг өмөөрсөн сураг гарав.

Харин өчигдөр орой МАН-ын Ёс зүйн хороо маш их ардчилалтай илтгэл тавьжээ. Тэд дарга цэрэгүүдээ хайр найргүй үнэнээр нь шүүмжилж, болсон үйл явдлыг нууж хаалгүй өгүүлж. Тийм учраас Бага хурлын олон гишүүд “Намын түүхэнд анх удаа ёс зүйн хорооны мэдээлэл үнэн зөв тавигдаж байна” хэмээн дүгнэхээ мартаагүй аж. Энэ бол МАН-ын хувьд яах аргагүй том дэвшил л дээ.


УИХ-ын гишүүн Ц.Нямдорж залуучууддаа хандсан үг хэлэв. Тэрээр “Нам руугаа дайрах биш эрх баригчдын алдааг шүүмжилж, дарга нараа тойрч биш жирийн гишүүдээ тойгдож ажилламаар байна” гэж үнэн үг хэлжээ. Одоогийн шинэчлэл ярьсан нөхөдүүд намынхаа бузар булайг л ярихдаа сайн. Харин бодлого ярихаас бултдаг. Бас эрх баригчидтай ямар нэгэн асуудлаар маргахаасаа айдаг. Түүнийг нь хэлсэн хэрэг.  
Үүний зэрэгцээ МАН-ын залуус фракциудаа нээлттэй болгохыг шаардаад байгаа. Харин энэ талаар Ө.Энхтүвшин манай намд тохирохгүй гэж хэлээд халгаагаагүй аж.  Гэтэл зарим залуус та энэ зарчимыг ойлгохгүй, мэдэхгүй байна гэж үг сөржээ. МАН-ын эмэгтэйчүүдийн гол төлөөлөл болох Д.Мөнхөө гуай “Шинэчлэлийг эв нэгдэл, зөвшилцөл, эргэх холбоогоор л хэрэгжүүлнэ” гэж сургамжилжээ.


Энэ удаагийн МАН-ын Бага хурлын нэгэн сонин хүн бол С.Баяр мөн л дөө. Түүнийг Бага хурлын гишүүд баяртайгаар угтсан боловч “Хотын бүлэглэл” баяргүй угтсан бололтой. Үүний илрэл болгож Багахангайн И.Батнасан “С.Баяр сонгуулийн үеэр алга болчихдог. Хувийн жаргалаа хөөгөөд явчихдаг. Хэцүү үед нь намаа боддоггүй. Тэгээд өнөөдөр Бага хуралдаа гэмгүй царайлаад хүрээд ирлээ. Манай лидерүүд намаа бодохгүй байна. Хэзээ боддог болох вэ” гээд тууж өгч л дээ. Мэдээж энэ бүхнийг И.Батнасан шууд хэлчих хүн биш л дээ. Захиалгатай байж л ингэж дуугаа өндөрсгөж чадна. И.Батнасанг М.Энхболд дэмжиж Багахангайн Засаг дарга болгож байсан. Тиймээс М.Энхболдын бодлогоор С.Баярыг шүүмжиллээ гэх хүмүүс ч байлаа. М.Энхболдын бүлэглэлийн гол төлөөлөгч, УИХ-ын гишүүн асан Д.Очирбат “Сүүдрийн Засгийн газрыг ил зарлаж, идэвхитэй ажиллуулах ёстой байсан. Гэвч тэгээгүй. Энэ бол манай намын удирдлагатай холбоотой. Тиймээс шинэ удирдлага гараад Сүүдрийн Засгийн газрыг байгуулж намын анхан, дунд шатны төлөөллийг сайн оролцуулья” хэмээх санал гаргажээ.


УИХ-ын гишүүн асан Р.Буд “Манай намын Бага хуралд малчин, ажилчин ангийн төлөөлөл алга байна. Тийм хүмүүсийг оруулж байж шинэчлэгдэнэ” гэсэн бол түүний охин “Монгол тулгатны 100 эрхэм” нэвтрүүлгийн хөтлөгч П.Анужин “Уран бүтээлээр минь дамжуулж битгий дайраачээ. Би МАН-д зориулж биш Монголын ард түмэнд зориулж уран бүтээлээ хийдэг” хэмээн бусаддаа томорчээ. Учир нь түүнийг Бага хурлын гишүүн байж ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнө Ц.Элбэгдоржийг нэвтрүүлэгтээ оруулсан. Тэгсэн мөртлөө өөрийн намынхаа хүнийг оруулаагүй гэсэн шүүмжлэлийг хэд хэдэн гишүүн хэлжээ. Түүний хариу болгож би “та нартай биш Монголын ард түмэнтэй л ярилцдаг” гэж эгдүүцсэн бололтой. Нэг талаасаа үнэн боловч нөгөө талаараа улс төрд түүхийгээрээ байгаа хүний үг л дээ.


МАН-ын дарга Ө.Энхтүвшин намын дүрмийн 39.1 заалтыг үндэслэн албан  тушаалаасаа огцрохоо мэдэгдэж энэ асуудлаар санал хураахыг хүсчээ. Гэхдээ түүнийг одоохондоо огцруулах шаардлагагүй гэсэн Удирдах зөвлөлийн хурлын шийдвэрийг цөөнгүй гишүүд дэмжсэн байна. Харин энэ асуудалд “Хотын бүлэглэл”-ийн зарим залуус бухимдаж, “Ө.Энхтүвшин УЗ-ийн шийдвэрийг урдаа бариад даргын суудалдаа дахин үлдэх юм байна л даа” хэмээн ил цагаан зарлажээ. Гэвч Бага хурлын гишүүд ярилцаад Ө.Энхтүвшинг дараагийн Их хурлаар ажлыг нь өгүүлэхээр болов. Тиймээс МАН-ын одоогийн бүх удирдлага XXVII Их хурлаар ажлаа өгөх шийдэлд хүрчээ. Өөрөөр хэлбэл намын даргаас гадна,  ерөнхий нарийн бичгийн дарга, нарийн бичгийн дарга нараас эхлээд газар хэлтэсийн дарга хүртлээ солигдох аж. Мөн намын дэргэдэх төрийн бус байгууллагын удирдлагуудыг хуйгаар нь, Удирдах зөвлөлийн гишүүдийн ихэнхийг өөрчлөхөөр болжээ.


МАН-ын дарга Ө.Энхтүвшин Их хурлаа 10 сарын 27-нд хийх талаар санал гаргасан юм. Тэрээр Их хуралд нухацтай бэлдэхийн тулд ийм хугацааг санал болгож байгаагаа тайлбарласан. Харин УИХ-ын гишүүн Н.Номтойбаяр 9 сарын 27-нд хийе гэсэн санал гаргав. Тэгтэл зохиолч Л.Одончимэд “МАН-ыг Монголын нийгэм бүхэлдээ харж байна. Дарга сонгох төдий бус улс орны хөгжлийн бодлого гаргах хэрэгтэй. Тиймээс Их хурлаа оны дараа хийе” гэж хэлжээ. Намын удирдлагад очих гэж яарч байгаа хүмүүс яалаа гэж дэмжих вэ. Бас удахгүй болох Их хурлын төлөөлөгчид 720 байхаар Удирдах зөвлөлөөс оруулж ирсэн. Үүнийг хэтэрхий цөөхөн байна гэж ихэнх гишүүд нь шүүмжилснээр 1134 төлөөлөгчидтэй, бүх шатны байгууллагыг хамруулахаар тохиролцов. Мөн гадаадад байгаа намын гишүүдээсээ Их хуралдаа оролцуулахаар шийдвэрлэв. Нийслэлийн үүр болгоноос 2 төлөөлөгчийг Их хуралдаа суулгахаар тохиролцов. Эцэст нь Их хурлаа намын даргын санал болгосны дагуу 10 сарын 27-ны өдрөөс эхлүүлэн хуралдуулахаар шийдвэрлэсэн юм. Бага хурлын гишүүд Их хурлаа “Шинэчлэл, эв нэгдэлийн Их хурал” хэмээн нэрлэхээр тогтов. Бас Их хурал зохион байгуулах ажлын хэсгийг “Шинэчилье” нэгдсэн хөдөлгөөнтэй хамтран зохион байгуулна гэж шийдвэрлэв. Энэ нь тэдний хүсэн хүлээсэн зүйл байлаа.


Бага хурлын олон гишүүд намын дарга, ерөнхий нарийн бичгийн дарга нараасаа олон тодорхой асуудлаар хариулт нэхсэн юм. Гэвч тэд нь бөөрөнхийлсөөр л байв. Тэгсэн мөртлөө нойр хүргэсэн удаан хариултууд хэлэх аж. Иймэрхүү байдлаар Бага хурал үргэлжилж сүүлдээ гишүүд нь суудал дээрээ дуг хийж эхлэв. Цогтой шүүмжилсэн саналуудаар яриагаа эхлээд байсан Бага хурлын гишүүд шөнө болохын цагт удирдлагуудынхаа зохиосон сценарит баригдаж эхлэв. Бас их зүйлийг хүлээсэн гишүүд нь энэ удаагийн Бага хурлыг “Их хурлыг товлох жүжиг” боллоо гэж дүгнэв. Уг нь олон хүн том шинэчлэлийг хүлээсэн. Гэвч Сүхбаатарын талбай ярих, дарга нараа шүүмжилсэн хандлага давамгайлах байдлаар л үргэлжилсээр өндөрлөв. Ерөнхийдөө энэ удаагийн Бага хурал Их хурлын товыг тогтоож, төлөөлөгчдийнх нь тоог нэмж, удирдлагуудтайгаа хариуцлага тооцохыг хойшлуулсан асуудлыг л шийдвэрлэх шиг болов.