Улс нийтээрээ эх үрсийн баяраа тэмдэглэж ажилдаа ортол УИХ-д дахин “элсний-13” бүрэлдэж эхэлсэн гэх яриа газар авсан байв. Үнэхээр ийм албан бус бүлэглэл байгуулагдаж тодорхой эрх ашгаар нэгдэх болсон тухай бүлгэмийг удирдаач С.Ганбаатар хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа онцолжээ. Монголын улстөрд “элсний-13” киноны гуравдугаар анги үргэлжлэх бололтой. Гэхдээ хэний захиалгаар юуны төлөө?

Тэртээ 1996-2000 онд Ардчилсан холбоо эвсэл засгийн эрхийг барьж байхад голдуу хөдөөнөөс сонгогдсон гишүүд тэргүүтэй 13 хүн эвлэлдэж сөрөг хүчин болох МАН-тай хавсайдан Засгийн газраа ээлж дарааллан унагаж байсан. Төрийн тогтворгүй байдал, хямрал хүндрэлийн гол бурууг тэдэнтэй холбох нь их. Одоо тэднээс хэн нь ч улстөрд карьергүй. Энэ тухай нийтлэлч Баабар “Тэднийг дэмжиж эрхлүүлэх тусам зан нь огцом хувирч байв. Бизнес эрхэлдэг, амьдралд хэдийнэ хөлөө олчихсон бусад зарим гишүүдтэй тэд юун түрүүн мөчөөрхөж эхэлсэн юм. Зурагт, гар утас төдийхнөөр манийгаа хуурчихаад өөрснөө аль л өрөмтэй өөхтэй хэсгийг нь түүж байна гэсэн хардлагатай болсонд байв. Банк, пиво, худалдаа, ноолуурын чиглэлээр бизнестэй гишүүдийг энэ салбараа дагнаад өмчилчихсөн гэж ойлгоод өөрсдөдөө аль нэг салбарыг хуваарилахыг шууд тулгадаг боллоо. "Аятайхан эвээр ярилцаад сектор сектороор нь хэрүүл амгүй хуваагаад авъя!" гэсэн хачирхам санал улаан цагаангvй хэлж байсан юм. Удалгvй тэд улаан шантаажчин болж мэргэшив” хэмээн дурссан байдаг. Үнэхээр тэдний Монголын төрд учруулсан гай түүтгэрийн хариуг ард түмэн 2000 оны сонгуулиар хангалттай барьсан билээ.

Удаах “элсний-13” МАН-ын дотор намаа шинэчлэх зорилгоор байгуулагдсан байдаг. Боловсрол, мэдлэг, ёс суртахууны хувьд тэднийг анхдугаар дүрийнхэнтэй харьцуулашгүй. Л.Одончимэд,  Ц.Шаравдорж, Т.Ганди, Ч.Улаан, Д.Тэрбишдагва, Д.Арвин, Д.Одбаяр, Р.Нямсүрэн, Ц.Мөнх-Оргил, А.Цанжид, Ч.Авдай Т.Очирхүү, Л.Пүрэвдорж нарын 13 гишүүн нэгдэж намын дарга, Ерөнхий сайдын албан тушаалыг тусгаарлаж  намаа сонгуульд амжилттай оролцуулах бэлтгэлийг базаах ёстой гэсэн санаачлагыг гаргасан ч энэ нь намын дарга, Ерөнхий сайдыг хамтад нь огцруулахад хүрч М.Энхболдыг С.Баяраар сольсон байдаг. Харин Ерөнхий сайд намын дарга болсон С.Баяр хүч тамир нь хариагүй М.Энхболдын фракцыг элгэндээ нааснаар “элсний-13”-г эргэж намнах ажиллагаа эхэлж байсан түүхтэй. Тэднийг урвагч, шарвагчдаар нь цоллож буланд шахах ажлыг хотынхон бүхэлд нь зохион байгуулсаны үр дүнд олонхи нь карьергүй хоцорчээ. Тэднийг бүхэлдээ шуналын сав байсан гэж дүгнэж болохгүй. Зорилгоо биелүүлээд зарчмаа дагаад явсан нь цөөнгүй. Харин Д.Арвин АН-д орсон, Ч.Улаан, Д.Тэрбишдагва нар намаа хагалж Н.Энхбаярыг дагасан угшил чухам энэ үеэс эхтэй. Хоёрдугаар дүрийн “элсний-13” -ийн үр хөврөл нь өнөөдрийн МАХН болоод шударга ёс бүлгийнхэн юм.  Эрх мэдлийн тэнцвэрийг олоод голлочихсон тэд шатнааж, сүрдүүлгээр хэрхэн таргалж болдогийг яруу тодоор харуулж яваа.

Энэ үйл явдлаас долоон жилийн дараа бие даагчдын санаачлагаар 13 хүнтэй албан бус бүлэг байгуулагдах боллоо. Одоогоор С.Ганбаатар, Х.Болорчулуун, Ц.Даваасүрэн, О.Баасанхүү, Г.Уянга, Г.Баярсайхан, Л.Цог, Д.Батцогт нарын нэрс тодорхой болсон бөгөөд ямартай ч яг арван гурван хүний бүрэлдэхүүнтэй гэсэн яриа саарал ордноор түгэж эхлэв. Уг бүлгийг санаачлагч С.Ганбаатар “Бид уул уурхайн баялагтай холбоотой асуудлуудад саналаа нэгтгэж хамтарч ажиллана. Тухайлбал хоёр долоо хоногийн өмнө УИХ-аар хэлэлцэгдэж унасан Газрын тосны тухай хуулийн асуудлаар бид санал нэгтэй байсан ч бүлгээс болж ижил кноп дарж чадаагүй”  гэж байр сууриа илэрхийлсэн байна. Уул уурхай мэтийн мөнгө дагасан эрх ашгийг тойрч арван гурвуулаа нэгдэнэ. Утааны асуудлаар тэгж нэгддэг болоосой . Хамтлагийн бүрэлдэхүүний нийтлэг шинж нь уул уурхайг эсэргүүцэгч, капиталистуудыг эх орноосоо хөөхийг мөрөөдөгчид байгаа нь анхаарал татахгүй байхын аргагүй.

Эрх барьж буй АН-ын бодлого шийдвэр УИХ-дээр унаж, буцах болсоор засаглалын чадамжаа алдаж байна. Тэдэнтэй хамтарч байгаа шударгууд холын зам нийлэхгүй гэдэг нь өдрөөс өдөрт тодорхой болж, эрх баригчид засаглахын төлөө биш зөвхөн байхын төлөөх жижиг эрх ашгийн дээсэн дээр тогтох боллоо. Албан ёсны сөрөг хүчин МАН-аас гадна, тэдний дотоодын зодоон, хамтрагчдын увиагүйтэл, урвалт, шарвалт засаглалынх сүнсийг шумуул мэт сорон туйлдуулж байна. Шүдээ харуулсан болгоны шантаажийг гүйцэлдүүлэх гэж сөхөрсөн эдийн засгаасаа асар их өртөг төлсөөр байгаа. Товчхондоо төр засаг зовж байна. Манай, дайсны гэж талцсан бүхнийг аргадаж бодлого нэгтгэхэд улам хүнд болсоор байна. УИХ-д гэмт хэргийн тухай, зөрчлийн тухай гэх мэт ард иргэдийн амьдрал, эрх ашигтай амин чухал холбоотой хуулиуд нэгдмэл зөвшилцөлгүй хэлэлцэгдэж байна. Удахгүй алт, зэс, мөнгөний ордуудыг шинээр ашиглаж эхлэх, газрын тос боловсруулах чиглэлээр хойд хөрштэйгээ хамтрах зэрэг эдийн засгийг хөдөлгөх чухал асуудлуудыг Засгийн газар УИХ-д оруулж хэлэлцүүлнэ. Харин элснийхэн энэ бүх асуудлаар сюрприз бэлдэж байгаа гэх. Н.Алтанхуягийн Засгийг газар эдийн засгаа хөдөлгөх гол найдвар болсон ашигт малтмалын тухай хууль, шинээр ордуудыг ашиглаж эхлэх зөвшөөрлөө сөрөг хүчнээс гадна элснийхнээс авах ёстой болох нь.  Элснийхэн чухам юу сэдэж, юу нэхэх нь олны гайхшралыг төрүүлнэ. Тэднийг холбосон далд хатгаас буюу хөгжим захиалагч нь хэн бол гэхээс битүүхэн айдас хурна. Долингор үхээд хужирбулангаас чөтгөр болон амилсан гэдэг.