УИХ-ын чуулганы өнөөдрийн /2014.06.13/ үдээс хойшхи хуралдаанаар Монгол хэлний тухай хуулийн төслийг /Улсын Их Хурлын гишүүн М.Батчимэг, Н.Батцэрэг, А.Бакей, Г.Батхүү, Л.Гантөмөр, Н.Энхболд нар 2014.05.16-ны өдөр өргөн мэдүүлсэн/ хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцлээ.
Даяаршлын үйл явц улам өргөн цар хүрээг хамрахын хэрээр дэлхийн олон улс үндэстэн хэл, соёл, үндэсний уламжлалаа хадгалах, хамгаалах асуудалд ихээхэн анхаардаг болж байна. Мэдээллийн технологийн эрчимтэй хөгжил эдийн засгийн өндөр хөгжилтэй орнуудад соёлоо түгээх илүү боломжийг олгож, улмаар цөөн хүн амтай улс үндэстнүүдийн хэл, соёл уусч бүдгэрэх аюул нэмэгдэж байна. Манай улсад сүүлийн хорь гаруй жилийн хугацаанд монгол хэл бичгийн хэрэглээтэй холбоотой төрийн бодлого, зохицуулалт алдагдсаны улмаас иргэдийн, түүний дотор төрийн байгууллага, хэвлэл мэдээллийн байгууллагад ажиллагсдын монгол хэлний мэдлэгийн төвшин ихээхэн доройтсон, монгол хэлний зөв бичгийн дүрэм, толь бичгийн нэгдмэл байдал алдагдсан, бүх шатны боловсролын байгууллага дахь монгол хэлний сургалтын чанар муудсан, гадаад нэр томьёог монголчлох, үгийн санд шинэ үгийг бүртгэх ажил зогсонги байдалд орсон, гудамж, зам, талбай, албан байгууллагад монгол хүүхдэд монгол хэлний хичээлийг заахгүй байгаа зэрэг монгол хэлний хэрэглээ, хөгжил, хамгаалалтай холбоотой олон сөрөг асуудал хуримтлагджээ.
Энэ байдлыг харгалзан үзэж, монгол хэлээ эзэмших, хэрэглэх, хамгаалах, улам боловсронгуй болгохтой холбоотой харилцааг зохицуулах зорилгоор Төрийн албан ёсны хэлний тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга болох “Монгол хэлний тухай хууль”-ийн төслийг боловсруулсан байна.
Хууль санаачлагчийн болон Байнгын хороодын санал, дүгнэлттэй холбогдуулан гишүүд асуулт асууж, үг хэлсэн. Гишүүдийн дийлэнх нь хуулийн төслийг хэлэлцэхийг дэмжиж буйгаа илэрхийлж байр сууриа илэрхийлсэн юм.
Улсын Их Хурлын гишүүн С.Баярцогт:- Энэ хуулийг яг одоо хэлэлцэхэд эрт байна. Хуулийг хэлэлцэх эсэхийг шийдээд дараагийн шатны хэлэлцүүлэг хийхийг хүлээж, Улсын Их Хурлын гишүүд, иргэд, олон нийтийн дунд санал асуулга явуулж байж энэ хууль бүтэн болно. Одоо хуулийн төслийг баталвал иргэдийн дунд крилл бичигтэй дээр нь үндэсний монгол бичгийг давхар хэрэглэнэ гээд шинээр сурах болон дахин сурах хүмүүст ойрын хэдэн жилд үүсэх хүндрэлүүд харагдаж байна. Дээрээс нь латин үсгийг галиглаад хэрэглэх ёстой. Амьдрал дээр бүх хүн латин үсгийг хэрэглэн сошиал ертөнцт эй харьцаж байна. Иймээс бид босоо бичиг рүү шилжих үү үгүй юу гэдгээ хэлэлцүүлэг өрнүүлж, нухацтай ярилцаж байж шийдвэр гаргах хэрэгтэй. Миний хувьд эсэргүүцэж байгаа зүйл байхгүй. Уг нь гурван төрлийн хэлний талаарх энэ том асуудлыг Улсын Их Хурлын гишүүд санаачлах бус Засгийн газар бодлогын түвшинд оруулж ирээд үе шаттай хэрэгжүүлэх шаардлагатай байсан. Улсын Бага Хурлын үед монгол хэлний асуудлыг хэлэлцэж нэлээд маргаан, мэтгэлцээн дагуулж үр дүнд хүрэлгүй орхигдож байсан.
Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Цог:- Хуулийн төслийг дэмжиж байна. Тэгэхдээ их түвэгтэй. Улсын Бага Хурлаар монгол хэлний талаар хэлэлцэж байх үеийн гишүүдээс энд сууж байна. Энэ үед маш их маргаж мэтгэлцэж байсан ч үр дүнд хүрээгүй. Улс үндэстнүүдэд хос бичиг, хос хэл гэж байдаг юм байна. Крилл, хуучин монгол, латин гээд гурван багц зүйл яваад байна. Манай монгол хэл бичгийн эрдэмтдийн дунд криллээ хамгаалсан, хуучин монгол бичгээ хамгаалсан хоёр урсгал байдаг юм билээ. Энэ асуудлыг хойш нь тавилгүй хэлэлцээд явах нь зүйтэй. Гэхдээ довтолгож болохгүй үе шаттай хэлэлцэх нь зүйтэй гэсэн С.Баярцогт гишүүний саналтай санал нэг байна. Цаашид Засгийн газраас ч хийж хэрэгжүүлэх зүйл их гарна.
Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Энх-Амгалан:- Хуулийн төслийг хэлэлцэхийг дэмжиж байгаа. Монгол бичгийн талаар сүүлийн хорь гаруй жил ярилаа. Төрийн албан ёсны хэлний тухай хуулийг гаргасан. Төр өөрөө санаачилга гаргаад монгол бичгээ хэрэглээ болгох хугацаа болсон уу гэвэл болсон. Тэгэхдээ бусад гишүүдтэй санал нэг байна. Энэ асуудлыг хэлэлцэхэд үндэсний зөвшилцөл зайлшгүй байх шаардлагатай. Хуулийн төсөлд зургадугаар ангиас үндэсний монгол бичиг заахаар оруулж ирж байна. Энэ заалтыг Боловсролын талаар баримтлах бодлогын бичиг баримтат зайлшгүй оруулж өгөх нь зүйтэй. Нөгөө талаас үүрэгжүүлсэн заалтууд их байна. Ингэхдээ урамшууллын зохицуулалт, эдийн засгийн хөшүүргүүдийг тусгах хэрэгтэй. Лоозон, тунхагийн шинжтэй бус цогцоор нь харж амьд хууль гаргахад анхаарах нь чухал.
Улсын Их Хурлын гишүүн О.Баасанхүү:- Монгол судлалын чиглэлээр тогтоолын төсөл батлуулж байсан хүний хувьд энэ хуулинд их анхаарч байна. Монгол хэлний хууль гэсэн нэр томьёотой мөртөө монгол бичгийн хууль гээд байгаа нь ойлгомж муутай байна. Хэлний тухай хууль яриад байна уу бичгийн тухай хууль яриад байна уу гэдэгт хамгийн түрүүнд санаа тавих ёстой. Хэлийг улс орны тусгаар тогтнолтой холбож байгаа үед маш няхуур хэлэлцэж ард нийтийн санал асуулга явуулах шаардлагатай.
Хуралдаанаар гишүүд асуулт асууж, үг хэлж дууссаны дараа Байнгын хорооноос хуулийн төслийг хэлэлцэх нь зүйтэй гэсэн саналын томьёоллоор санал хураалт явуулахад хуралдаанд оролцсон 58 гишүүнээс 46 нь дэмжиж 79,3 хувийн саналаар дэмжлээ. Хуулийн төслийг хэлэлцэхийг дэмжсэнээр анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр холбогдох байнгын хороодод шилжүүлж чуулганы өнөөдрийн хуралдаан өндөрлөв.
Даяаршлын үйл явц улам өргөн цар хүрээг хамрахын хэрээр дэлхийн олон улс үндэстэн хэл, соёл, үндэсний уламжлалаа хадгалах, хамгаалах асуудалд ихээхэн анхаардаг болж байна. Мэдээллийн технологийн эрчимтэй хөгжил эдийн засгийн өндөр хөгжилтэй орнуудад соёлоо түгээх илүү боломжийг олгож, улмаар цөөн хүн амтай улс үндэстнүүдийн хэл, соёл уусч бүдгэрэх аюул нэмэгдэж байна. Манай улсад сүүлийн хорь гаруй жилийн хугацаанд монгол хэл бичгийн хэрэглээтэй холбоотой төрийн бодлого, зохицуулалт алдагдсаны улмаас иргэдийн, түүний дотор төрийн байгууллага, хэвлэл мэдээллийн байгууллагад ажиллагсдын монгол хэлний мэдлэгийн төвшин ихээхэн доройтсон, монгол хэлний зөв бичгийн дүрэм, толь бичгийн нэгдмэл байдал алдагдсан, бүх шатны боловсролын байгууллага дахь монгол хэлний сургалтын чанар муудсан, гадаад нэр томьёог монголчлох, үгийн санд шинэ үгийг бүртгэх ажил зогсонги байдалд орсон, гудамж, зам, талбай, албан байгууллагад монгол хүүхдэд монгол хэлний хичээлийг заахгүй байгаа зэрэг монгол хэлний хэрэглээ, хөгжил, хамгаалалтай холбоотой олон сөрөг асуудал хуримтлагджээ.
Энэ байдлыг харгалзан үзэж, монгол хэлээ эзэмших, хэрэглэх, хамгаалах, улам боловсронгуй болгохтой холбоотой харилцааг зохицуулах зорилгоор Төрийн албан ёсны хэлний тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга болох “Монгол хэлний тухай хууль”-ийн төслийг боловсруулсан байна.
Хууль санаачлагчийн болон Байнгын хороодын санал, дүгнэлттэй холбогдуулан гишүүд асуулт асууж, үг хэлсэн. Гишүүдийн дийлэнх нь хуулийн төслийг хэлэлцэхийг дэмжиж буйгаа илэрхийлж байр сууриа илэрхийлсэн юм.
Улсын Их Хурлын гишүүн С.Баярцогт:- Энэ хуулийг яг одоо хэлэлцэхэд эрт байна. Хуулийг хэлэлцэх эсэхийг шийдээд дараагийн шатны хэлэлцүүлэг хийхийг хүлээж, Улсын Их Хурлын гишүүд, иргэд, олон нийтийн дунд санал асуулга явуулж байж энэ хууль бүтэн болно. Одоо хуулийн төслийг баталвал иргэдийн дунд крилл бичигтэй дээр нь үндэсний монгол бичгийг давхар хэрэглэнэ гээд шинээр сурах болон дахин сурах хүмүүст ойрын хэдэн жилд үүсэх хүндрэлүүд харагдаж байна. Дээрээс нь латин үсгийг галиглаад хэрэглэх ёстой. Амьдрал дээр бүх хүн латин үсгийг хэрэглэн сошиал ертөнцт эй харьцаж байна. Иймээс бид босоо бичиг рүү шилжих үү үгүй юу гэдгээ хэлэлцүүлэг өрнүүлж, нухацтай ярилцаж байж шийдвэр гаргах хэрэгтэй. Миний хувьд эсэргүүцэж байгаа зүйл байхгүй. Уг нь гурван төрлийн хэлний талаарх энэ том асуудлыг Улсын Их Хурлын гишүүд санаачлах бус Засгийн газар бодлогын түвшинд оруулж ирээд үе шаттай хэрэгжүүлэх шаардлагатай байсан. Улсын Бага Хурлын үед монгол хэлний асуудлыг хэлэлцэж нэлээд маргаан, мэтгэлцээн дагуулж үр дүнд хүрэлгүй орхигдож байсан.
Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Цог:- Хуулийн төслийг дэмжиж байна. Тэгэхдээ их түвэгтэй. Улсын Бага Хурлаар монгол хэлний талаар хэлэлцэж байх үеийн гишүүдээс энд сууж байна. Энэ үед маш их маргаж мэтгэлцэж байсан ч үр дүнд хүрээгүй. Улс үндэстнүүдэд хос бичиг, хос хэл гэж байдаг юм байна. Крилл, хуучин монгол, латин гээд гурван багц зүйл яваад байна. Манай монгол хэл бичгийн эрдэмтдийн дунд криллээ хамгаалсан, хуучин монгол бичгээ хамгаалсан хоёр урсгал байдаг юм билээ. Энэ асуудлыг хойш нь тавилгүй хэлэлцээд явах нь зүйтэй. Гэхдээ довтолгож болохгүй үе шаттай хэлэлцэх нь зүйтэй гэсэн С.Баярцогт гишүүний саналтай санал нэг байна. Цаашид Засгийн газраас ч хийж хэрэгжүүлэх зүйл их гарна.
Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Энх-Амгалан:- Хуулийн төслийг хэлэлцэхийг дэмжиж байгаа. Монгол бичгийн талаар сүүлийн хорь гаруй жил ярилаа. Төрийн албан ёсны хэлний тухай хуулийг гаргасан. Төр өөрөө санаачилга гаргаад монгол бичгээ хэрэглээ болгох хугацаа болсон уу гэвэл болсон. Тэгэхдээ бусад гишүүдтэй санал нэг байна. Энэ асуудлыг хэлэлцэхэд үндэсний зөвшилцөл зайлшгүй байх шаардлагатай. Хуулийн төсөлд зургадугаар ангиас үндэсний монгол бичиг заахаар оруулж ирж байна. Энэ заалтыг Боловсролын талаар баримтлах бодлогын бичиг баримтат зайлшгүй оруулж өгөх нь зүйтэй. Нөгөө талаас үүрэгжүүлсэн заалтууд их байна. Ингэхдээ урамшууллын зохицуулалт, эдийн засгийн хөшүүргүүдийг тусгах хэрэгтэй. Лоозон, тунхагийн шинжтэй бус цогцоор нь харж амьд хууль гаргахад анхаарах нь чухал.
Улсын Их Хурлын гишүүн О.Баасанхүү:- Монгол судлалын чиглэлээр тогтоолын төсөл батлуулж байсан хүний хувьд энэ хуулинд их анхаарч байна. Монгол хэлний хууль гэсэн нэр томьёотой мөртөө монгол бичгийн хууль гээд байгаа нь ойлгомж муутай байна. Хэлний тухай хууль яриад байна уу бичгийн тухай хууль яриад байна уу гэдэгт хамгийн түрүүнд санаа тавих ёстой. Хэлийг улс орны тусгаар тогтнолтой холбож байгаа үед маш няхуур хэлэлцэж ард нийтийн санал асуулга явуулах шаардлагатай.
Хуралдаанаар гишүүд асуулт асууж, үг хэлж дууссаны дараа Байнгын хорооноос хуулийн төслийг хэлэлцэх нь зүйтэй гэсэн саналын томьёоллоор санал хураалт явуулахад хуралдаанд оролцсон 58 гишүүнээс 46 нь дэмжиж 79,3 хувийн саналаар дэмжлээ. Хуулийн төслийг хэлэлцэхийг дэмжсэнээр анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр холбогдох байнгын хороодод шилжүүлж чуулганы өнөөдрийн хуралдаан өндөрлөв.
