Ардчилсан намын ээлжит бус ҮЗХ өнгөрсөн баасан гарагаас эхлэн хоёр өдрийн турш хаалттай хуралдаж үүсээд буй улс төрийн нөхцөл байдлын талаар ярилцсан юм. Тэрхүү хурлын үйл явц хэвлэл мэдээллийнхэнээс хол хөндий байсан төдийгүй Төрийн ордон руу үдшийн 18 цагаас хойш ҮЗХ -ны гишүүдээс өөр нэг ч гадны хүнийг оруулахгүй байсан. Хаалга үүдээ цоожилж, сандал ширээгээр дарж аваад өндөржүүлсэн хамгаалт дор ҮЗХ -г хуралдуулсан юм. Хоёр өдрийн турш чуулсан Ардчилсан намын эрх барих дээд байгууллага ҮЗХ –ны хурал дээр АН -ын гишүүд, лидерүүд өөр өөрийн байр сууриа илэрхийлж хатуухан илэрхийлж байлаа. Хаалттай, нууц байдалд өрнөсөн ҮЗХ –ны хурлын нууц проткол буюу ҮЗХ –ны гишүүдийн хэлсэн үгийг хүргэж байна. Тэд үүсээд буй улс төрийн нөхцөл байдлын талаар ингэж өгүүлжээ.
М.БАТЧИМЭГ: Намын дүрмийн хүрээнд 15 хүнд хариуцлага тооцох асуудал ярих буруу. Намын эв нэгдлийн тухай, ёс зүйтэй байх тухай санал асуулга явуулбал хүлээн зөвшөөрнө. Угаасаа намын дарга, удирдлагаасаа эхлээд намын дүрмээ уландаа гишгэсээр ирсэн. Дүрмийн бус нам болоод хоёр жил болж байна. Бүгд болохоо байсан хойно нь бид ярилцаж байна. ХЕХ яаж дүрмийн бус шийдвэр гаргасныг ярьсан. Дүрмийг алагчилж хэрэглэж болохгүй. Хэрэгтэй үедээ намын дарга, намын удирдлага дүрмээ хэрэглээд хэрэггүй үед нь далд хийж болохгүй. Дүрмээ биелүүлж яваагүй учраас манай намд дотоод ардчилал үгүй болж, ийм олон асуудал бугшсан. 15 гишүүнээ урвагч, Түгжил гээд янз бүрээр хэлж байна. Би хувьдаа сарын өмнө бүлгийн хурал дээр намын даргын өөдөөс харж байгаад хамгаалах сэтгэл зүрх, итгэл үнэмшил алга гэдгээ хэлсэн. Өнгөрсөн хоёр жилийн турш асуудал яаж явж ирэв. "Давхар дээл" тайлах асуудпыг ямар муйхраар шийдэв. Засгийн газрын бүтцийн асуудлыг яаж шийдпээ. МАХН-тай гэрээ байгуулахдаа яав. Хэдийд нь нам байгаад, хэзээд нь нам байдаггүй юм. Монгол Улс 1.5 тэрбум ам.долларын өр тавиад түүнийгээ цемент, шавар болгоод булчихсан. Хоёр жилийн дараа яаж төлөх төлөвлөгөө байхгүй. Монгол Улс үүнээс цааш явж болохгүй юм байна. Монгол Улсын уналт, АН-ын уналтыг зогсоохын төлөө санал өгсөн гэж бодож байгаа. 15 хүнтэй хариуцлага яриад намайг хасна гэвэл болно Намьн дүрмээ эргэн харж, дүрмийн хороо байгуулах цаг болж. ХЕХ маргаан таслах байгууллага. Дотоод ардчилал бол эх захгүй хэрүүл хийж, дуртай үйлдлээ хийхийг хэлдэггүй. Дүрмээ дагаад явсан бол ийм байдалд хүрэхгүй байсан юм.
Н.АЛТАНХУЯГ: Энэ зургаан жилийн хугацаанд нэг ч гэсэн гишүүн хасчихгүй явах юмсан гэж бодож байсан. 1996-2000 онд баахан хүн хасч хөөгөөд үр дүн муутай байсан. Тэгэхдээ хэмжээ хэтэрнэ гэж байдаг юм байна. Эмх замбараа, дүрэм, хууль гажууддаг юм байна. ХЕХ өмнө нь өөр бусад гишүүний асуудал оруулж ирэхэд хэрүүлээр яах вэ гээд хаяж байсан юм. Зөвхөн энэ асуудпаар ҮЗХ-г хуралдуулж өгөөч гэж надад асуудал тавьж байсан удаатай. ҮЗХ-г хуралдуулахаар энэ асуудлыг оруулчих гээд байсан учраас зарим нэг удаад нь түдгэлзсэн юм. Тэгэхдээ энэ асуудлыг ярьж шийдэх цаг нь болсон. Алтанхуягт дургүй байж болно. Эсвэл Алтанхуяг буруу үйлдэл хийсэн байж болно. Тэр шийтгэлийг МАН -тай хамтарч өгдөггүй юм. Манай намын дүрмэнд өөрийн намын болон хамтарч байгуулсан Засгийн газраа огцруулсан нь тоггоогдсон тохиолдолд намаас хасна гэж бий. 2004 онд Амаржаргал, Одхүү, Санжмятав гурав бие дааж нэр дэвшихээр нь намаас хөөсөн. Сонгуулийн дараа хөөсөн гурван хүнээ буцааж намдаа авч олонхи болсон. Найм дээр нэмээд долоо гээд 15-ууланг нь хөөнө гэж хэн ч яриагүй. Харгалзах шийтгэлээ хүлээх ёстой.
Тэгэхээр тэр хүмүүс энд гарч ирээд уучлал гуйх хэрэгтэй. Дараачийн удаа 20 хүн болоод явчихна. Тиймээс ярих ёстой асуудал. Сүүлдээ намайг ялласан хурал болох гээд байна. Хүн нэг удаа алдаж болно, ойлгоно. 100 удаа алдаа хийнэ гэж юу гэсэн үг юм. Долоон гишүүн ороогүй нь шалтгаантай байх. Гэхдээ эхлээд кноп дараад үлдчих. Алтанхуяг амцд үлдэх гээд байгаадаа биш. АН- ын Засаг бүрэн бүтэн үлдэг. Дараа нь надад дутагдал байгаа бол Их хурлыг чинь зарлаад, намын даргыг чинь өгөөд, Ерөнхий сайдыг чинь өгчихье. Бүтэн аваад яв л гэж олон удаа гуйсан. "Давхар дээл"-ийн асуудалд манайхан мундаг байж чадсан. Яахаараа АН "давхар дээл"-тэй байж болдоггүй юм. "Давхар дээл"- ээс болж маш их хямрал болсон. МАН-ын үндэслэлээр АН-ын Засгийн газраа өгчихөж болдоггүй юм. Бүтцийн өөрчлөлтөөр яагаад буруутгаад байгаа юм бэ. Хавар бол юун ҮЗХ манатай гурван сайдыг огцруулахаар оруулаад ирсэн байсан. Найман хүн хөөгөөд цөөнх болоод яах юм бэ. Аль аль талдаа гэм зэмээ ярилцъя.
Э.БАТ-ҮҮЛ: Хийсэн хэргийн гараа нь Алтанхуягийнх. Хийсэн хэргийн үр дагавар нь найман хүн. Ийм байж болохгүй. Хот дээр ажил сайхан байх тусам Засгийн газар хот дээр мөн ч их зүйл хийлээ гээд байдаг. МАН, Аптанхуяг хоёр л ингэж яриад байдаг. Үе үеийн Засгийн газар ингэж явсан шүү дээ. Би Ерөнхийлөгчид өрсөлдөхгүй. Би Ерөнхий сайдад өрсөлдөхгүй. Би метроныхоо түлхүүрийг гардуулж өгнө гэж Алтанхуягт хэлж байсан. Хамгийн сүүлд нийслэлийг цалин тавьдаг данс болгож байгаа юм. Яаж байгаа юм бэ. Хэзээ ч би Ардын намтай нийлж яваагүй шүү. Аптанхуяг, Ардын намын хоёрын над руу дайрч байгаа нь ижил байгаа шүү.
Энэ бол ҮЗХ-ны хурал дээр АН-ынхны хэлсэн үг. Бямба гарагийг дуусгаж, ням гарагийн 02:00 цаг хүртэл тэд маргалдсаны эцэст ХЕХ- ны гаргасан найман гишүүнээ намаас хөөх шийдвэрийг хэлэлцэх үү гэхэд хэн нь ч ямар ч санал өгөөгуй байна. Харин МАХН-тай хийсэн гэрээг ҮЗХ хүчингүй хэмээн үзэж АН- ын Их хуралд намын дарга, Ерөнхий сайдын асуудал үлдлээ. Дараагийн ҮЗХ-ны хурлыг арванхоёрдугаар сарын 8-нд болох Их хурлын өмнө хуралдуулахаар болов. Ерөнхий сайдыг огцруулах энэ сарын 5-ны өдрийн орой гэнэт хуралдаж, дээрх найман гишуүнд мэдэгдэлгүй хэлэлцсэн талаар нь ч багагүй маргалдсан байна.
Ямартай ч, хэрүүл, маргаан, мэтгэлцээн дунд ҮЗХ-ны 170 гаруй гишүүн хоёр өдрийг өнгөрүүлсний эцэст асуудлаа ярилцаж байх ёстой гэдэгт санал нэгдэн, намын Их хурлаа товлож, Үндсэн дүрэмдээ гар хүрэхээс өөр аргагүй болж хуучирсан гээд цаашдаа ямархуу байдлаар ажиллах зэрэг олон асуудалд ойлголцсон байна. Ихэнх гишүүд нь саналаа илэрхийлж, дотоод ардчилал нь бөхөөгүй гэдгээ баталгаажуулав.
АН-ын дүрмийг өөрчлөх хэрэгтэй гэж ээ.
Х.БАТТУЛГА: Яагаад энэ хүмүүс УИХ-ын чуулгандаа ирээгүйг нь
бодоод үзээч. Тэр хүмүүст мөнге өгөөд Алтанхуягийг огцруулъя гэсэн юм
байхгүй. Үзэл бодлын, маш олон зөрчилдөөний дараагаас бид эцсийн шийдвэр
гаргаж байгаа нь энэ. Өнеөдөр хэн энэ намыг ийм болгосоныг бүгд мэдэж
байгаа шүү дээ. Намын дарга Сангийн сайд, Шадар сайд, Ерөнхий сайд
байсан хүн. Тэгэхээр эхлээд яагаад ийм нөхцөл байдал үүсэв гэдгээ ярих
хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол буруу зөрүү ойлголцсон зүйл болно. Яагаад засгаас
гарсан бэ гэвэл сонгуулиар ярьсан бүхэн бүтдэггүй. Ажилгүйдэл
буураагүй, иргэдийн амьдрал ахуй хүнд байна. МоАХ -ныхон яагаад ийм
болов гээд дандаа асуудаг. Монгол Улс хөгжихгүй байх зүйлийг
Алтангадасынхан хийдэг. Энэ бүтцээс гарахгүй бол цаашаа явахгүй. Намын
дарга чинь зургаан жил болсон байхад юун Хяналтын ерөнхий хорооны хурал
вэ.
Э.БАТ-ҮҮЛ: Гэрээнд гарын үсэг зурснаар хүчин төгөлдөр болно гэдэг заалт орсон. МАХН хууль эрхзүйн хүрээнд асуудал тавих юм бол манай намын асуудал биш болчих гээд байгаа юм. Цуцалсан гэж ҮЗХ нотлоод хуулийн барыдаанаас гарах хэрэгтэй. Энэ намыг өдий зэрэгтэй явуулах миний зүтгэлийг хэн ч үгүйсгэж чадахгүй шүү. Нөхдөө шоронд ороход, нөхдөө хэцүү байдалд ороход хамгаалж байсан. Аравуулхнаа зогсож байсан явдал ч бий шүү. Энэ улс орны өнцөг булан бүрт очиж байсан юм. Та нар битгий зодолдооч ээ гэж би л хэлдэг байсан юм шүү. Би Ерөнхийлөгч болно гэж ердөө ч боддоггүй. Би Ерөнхий сайд болно гэж ердөө ч боддоггүй. Би намын дарга болно гэж ерөөсөө ч бодоогуй. Бат- Үүл л хорон үйл ажиллагаа явуулж байна гэх юм. Та нар бүгдээрээ нүдээрээ харсан шүү дээ. Энхбаяр Алтанхуяг хоёр гарын үог зураад хүчин төгөлдөр гэрээ байгуулсан тухайгаа зарласан. Эсвэл би өөр зүйл харсан юм уу.
Маргааш нь л хэвлэлийн бага хурал хийгээд хэлсэн. Тэгэхэд олон хүн ямар зүйл заалттай гэрээ байгуулсныг нь ч мэдээгүй байсан юм. Бид энэ асуудлыг хагалж гарах ёстой. Нөгөө нам гэрээг шүүхэд өгөхөд Баярцогт ҮЗХ батлаагүй юм аа гэдэг тайлбараа хэлээд зогсох юм уу. Тэгэхээр шүүх намын дарга нь намаа төлөөлнө гэж дураараа мушгина шүү дээ.
З.ЭНХБОЛД: Бид хамгийн олон суудал авсан учраас бусадтайгаа зөвшилцөөд нэр дэвшүүлсэн хүнийг Ерөнхий сайдаар томилох саналыг таван хоногийн дотор УИХ-д оруулна. Огцорсон өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор дараагийн Ерөнхий сайдыг баталсан байх ёстой. Энэ хурлаас Ерөнхий сайдын нэрийг гаргасан байх ёстой юм. Манайхаас дэвшүүлсэн хүн бидэнтэй эвсэл болсон намд таалагдахгүй бол дараагийн варент руу орж дундаасаа нэр дэвшүүлэх болно. Тэгэхээр бидэнд одоогоор боломж байгаа учир ҮЗХ -гоор нэр дэвшүүлэх хүнээ гаргах хэрэггэй. Төсөв ирэх баасан гарагт батлагдах ёстой. Тэрнээс өмнө Ерөнхий сайдаа батлуулж чадахгүй бол төсөв батлагдсаны дараанаас тодотгол хийх гэж дахиад 15 хоног болно. Тэгэхээр аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн төсөв батлагдахгүй. Ингэснээр нэгдүгээр сард цалин тавих тухай асуудал хөндөгдөнө. Ийм цаг хугацааны зүйлүүд бий учраас ҮЗХ одоо л бүгдийг шийдэх ёстой. Би албан ёсоор АН-ын бүлгийн 35 гишүүнээс 33-ынх нь нэрийг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлье. Би болон сая огцорсон Ерөнхий сайд нэрээ дэвшүүлэхгүй байх гэж найдаж байна. Тэгээд хамгийн олон санал авсан хүнийг АН-ын бүлэг цааш нь дэмжээд явчихъя.
Н.АЛТАНХУЯГ: Энэ гэрээ эцэслэж батлагдаагүй. Гүйцэтгэх зөвлөл шийдвэрээ гаргасан. Гүйцэтгэх зөвлөлийн шийдвэр чинь хэрэгжээгүй. Ажлын хэсэг гаргаад гэрээгээ шинэчлээд ҮЗХ-гоор эцэслэн батлуулах ёстой. Тэгэхээр знэ асуудлыг хэлэлцэхгүй гээд санал хураах хэрэгтэй.
Харин энэ гэрээний талаар ҮЗХ-ны цөөнгүй гишүүн хүлээн зевшөөрөхгүй гэдгээ болгоод өерчилчихөв. ХЕХ тогтоол биш дүгнэлт гаргадаг дүрэмтэй. Энэ найман хүнийг хассанаар улс төрийн уршгийг нь тооцож үзсэн үү. 35 гишүүнээс наймыг нь хасах гэж байгааг тооцож шийдвэрээ гаргасан уу. ХЕХ Үндсэн хуулийн цэцийн үйл ажиллагаатай адил зарчмаар маргаан үүсгэж хэлэлцүүлэх байдлаар явдаг. Нэр бүхий найман гишүүнийг дуудаж уулзсан уу. Тайлбар авсан уу. Дүрмээ зөрчсөнөө хүлээн зөвшөөрчих юм бол ҮЗХ энэ дүгнэлтийг хэлэлцэх шаардлагагуй болно.
Э.БАТ-ҮҮЛ: Гэрээнд гарын үсэг зурснаар хүчин төгөлдөр болно гэдэг заалт орсон. МАХН хууль эрхзүйн хүрээнд асуудал тавих юм бол манай намын асуудал биш болчих гээд байгаа юм. Цуцалсан гэж ҮЗХ нотлоод хуулийн барьцаанаас гарах хэрэгтэй. Энэ намыг өдий зэрэгтэй явуулах миний зүтгэлийг хэн ч үгүйсгэж чадахгүй шүү. Нөхдөө шоронд ороход, нөхдөө хэцүү байдалд ороход хамгаалж байсан. Аравуулхнаа зогсож байсан явдал ч бий шүү. Энэ улс орны өнцөг булан бүрт очиж байсан юм. Та нар битгий зодолдооч ээ гэж би л хэлдэг байсан юм шүү. Би Ерөнхийлөгч болно гэж ердөө ч боддоггүй. Би Ерөнхий сайд болно гэж ердөө ч боддоггүй. Би намын дарга болно гэж ерөөсөө ч бодоогуй. Э.Бат- Үүл л хорон үйл ажиллагаа явуулж байна гэх юм. Та нар бүгдээрээ нүдээрээ харсан шүү дээ. Энхбаяр Алтанхуяг хоёр гарын үог зураад хүчин төгөлдер гэрээ байгуулсан тухайгаа зарласан. Эсвэл би өөр зүйл харсан юм уу.
Маргааш нь л хэвлэли Тэгэхэд олон хүн ямар зүйл заалттай гэрээ байгуулсныг нь ч мэдээгүй байсан юм. Бид энэ асуудлыг хагалж гарах ёстой. Нөгөө нам гэрээг шүүхэд өгөхөд Баярцогт ҮЗХ батлаагүй юм аа гэдэг тайлбараа хэлээд зогсох юм уу. Тэгэхээр шүүх намын дарга нь намаа төлөөлнө гэж дураараа мушгина шүү дээ. Хяналтын ерөнхий хороо гурав хоногийн өмнөөс мэдэгдээд хурлаа хийдэг. Энэ хүмүүстээ хэзээ хэлсэн бэ. ХЕХ-ны тогтоол гармагцаа хүчин төгөлдөр болно гэж байна. ХЁХ-ны дүгнэлт дүрмээ зөрчсөн. Тэгвэл энэ асуудлыг хэлэлцэхгүй.
С.ЭРДЭНЭ: ХЕХ эрхзүйн чадамжтай юу. Дүрмийн зерчлөө хэзээ арилгаад эрх зүйн чадамжтай болсон юм бэ. Есөн хүнээс 2/3-оор хүчин төгөлдөр болох ёстой байтал таван хүний нэр дурдлаа. Тэгэхээр есөн гишүүний зургэа нь хуралд оролцсоноор дүгнэлт хүчин төгөлдөр болох ёстой. ХЕХ миний санахад тогтоол гаргасан байсан. Тэрийгээ хэзээ дүгнэлт болгоод өөрчилчихөв. ХЕХ тогтоол биш дүгнэлт гаргадаг дүрэмтэй. Энэ найман хүнийг хассанаар улс төрийн уршгийг нь тооцож үзсэн үү. 35 гишүүнээс наймыг нь хасах гэж байгааг тооцож шийдвэрээ гаргасан уу. ХЕХ Үндсэн хуулийн цэцийн үйл ажиллагаатай адил зарчмаар маргаан үүсгэж хэлэлцүүлэх байдлаар явдаг. Нэр бүхий найман гишүүнийг дуудаж уулзсан уу. Тайлбар авсан уу. Дүрмээ зөрчсөнөө хүлээн зөвшөөрчих юм бол ҮЗХ энэ дүгнэлтийг хэлэлцэх шаардлагагүй болно.

Х.БАТТУЛГА: Хэлэлцээд хөөгдчихье. Тэгээд дараа нь энэ бүхнийг ярих эрхтэй болно. Тэгэхгүй бол намаа муулсан болох гээд байна. Дэнзэн нь энд сууж байна. Энэ ёс зүй юм уу. Энэ Байгаль чинь даалгавар авчихсан хүн. Яагаад ийм байдалд хүрснээ ярьж, ойлгуулах хэрэгтэй. Албан тушаал дээр тогтдог Засгийн газар байгуулмааргүй байна. Үнэхээр явахаа байгаад л ийм байдал үүссэн гэдгийг хэн хэн нь ойлгох хэрэгтэй.
С.ЭРДЭНЭ: Байгаль дарга аа, та дүрмээ биелүүлдэг шударга хүн юм байна. Нэгэнт хөөх шийдвэр гарчихсан юм бол энэ 15 хүнийг бүгдийг нь намаас хөөгөөд арга хэмжээгээ ав. Бид тэнэг хүмүүс биш. Би Бат-Үүлтэй хамт тракторын тэмцэл хийгээд явж байсан юм. 1989 онд Сүхбаатарын талбай дээр өвлийн хүйтэнд өлсгөлөн зарлаад явж байлаа. Өнөөдрийн энэ цагаан гартнууд шиг гоё сайхан юм ярьж яваагүй шүү. Ямар ч хариуцлага хүлээхэд би бэлэн байна. Угаасаа ухамсартай үйлдэл хийсэн юм. Тийм учраас хуралд ирээгүй юм. Монгол Улсын Их хурлын гишүүний хувьд, Монгол Улсын иргэний хувьд юунд оролцох, оролцохгүй нь миний эрхийн асуудал. Энэ надад Үндсэн хуулиар олгогдсон эрх. Хэрвээ эрхээ эдэлсний төлөө ял хүлээх шаардлагатай юм бол би бэлэн байна.

Р.БУРМАА: Гурав дахь удаа Байгаль дарга тэргүүтэй ХЕХ надад шийтгэл ногдуулж байна. Эхлээд Дорнодын намын дарга болоход баахан хүмүүс өргөдөл өгөөд шийтгэл нодуулсан. Тэгээд өргөдөл гомдлыг үзье гэтэл үгүй гээд шүүхээр дамжуулаад харсан. Гэтэл дандаа хуурамч баримтууд бүрдүүлсэн байсан. Тэгээд Байгаль би намыг телөелех хүн биш гэхээр нь" намын даргатайгаа шүүхдэх болоод больсон. Дараа нь "дан, давхар дээл"-ийн асуудлаар. Одоо гурав дахиа хөөгдөж байна. ХЕХ гурав хоногийн өмнө хэлэлцэх асуудлын мэдээлэл өгөх ёстой гэсэн заалт бий. Аливаа шүүх дээр очиход нэг хувийг өгдөг. Гэтэл 5-ны өдрийн 20 цагт таны асуудпыг ХЕХ хэлэлцэж байна хүрэлцэн ирнэ үү гэсэн мессэж ирсэн. Тэгээд эргээд залгахаар утсаа аваагүй. МАХН-тай гэрээ хийсэн намын даргын үйлдэл буруутай гэлээ. Тэгэхээр гишүүнийхээ дүрмийг зөрчсөн Алтанхуяг даргад ямар шийтгэл ногдуулах юм.
Уучлалт гуйх уу гэж Алтанхуяг дарга асууж байна. Уучлалт гуйхгүй. МАХН-ын даргатай 2024 оныг дуустал гэрээ байгуулсан нь АН-ыг Н.Энхбаярын өмнө үүрэг хүлээлгэсэн. Гэрээг цуцаллаа гэхэд нөгөө тал нөхөн олговор нэхнэ. Ийм үйлдэл гарчихаад байхад таслан зогсоохгүй байж болоогүй. Энэ үйлдлээ ухамсарлаад бүлэг дээрээ өөрөө уучлалт гуйх болов уу гэтэл үгүй гэсэн. Ямар ч хүн дараагийн дарга болоод хууль зөрчсөн үйлдэл гаргаад байвал би бас л зөрнө. Би хөөгдөхөд бэлэн байна. Дархлагдсан эрхийн ард нуугдлаа гэж байгаа бол үгүй. Би төрийн сүлдэнд тангараг өргөхдөө хуулийг дээдэлж ажиллахаар тангараг өргөсөндөө үнэнч байна. Намын эрх ашгийг дээрээ тавиад намын дарга юу дуртайгаа хийнэ гэж үзэж байгаа бол намайг хөө. Бусад гишүүнтэй хамт хөөхөөр тоонд нөлөөлөх гээд байвал бэлгэ тэмдэг болгоод намайг хөөчих. Битгий хэлэлцээч гэж гуйгаагүй. Тэрийг битгий гуйвуул.
Р.АМАРЖАРГАЛ: Үнэхээр амьдрал сайхан болоод ийм шийдвэр гаргасан юм биш. Болохгүй болоод л, ярихгүй, хэлэхгүй, үйлдэл хийхгүй яах ч аргагүй болоод л хийсэн. Хэрвээ би андуураагүй бол элдэв янзын дутагдалтай эвлэрээд яв гэсэн үг намын дүрмэнд байдаггүй байх. Намын эрх ашигт үл нийцэх аливаа үйл ажиллагааг дэмжихгүй байх ёстой гэж дүрмийн заалт бий. Энийгээ баримтлаад явсан. Намаас том эрх ашиг байдаг. Сайн яривал АН бол миний өөрийн байгуулсан нам. Таван нам нэгдэж байгуулсан. Энэ намыг байгуулж байхад зарим нэг том удирдлага юу хийгээд сууж байсан бэ гэвэл наймаа хийгээд, албан тушаал өг гээд л сууж байсан. Яагаад иймэрхүү байдалд орчихов гэхээр үнэхээр дуу хоолой хүрэхгүй байна. Сонсохгүй байна. Ямар хүрээлэлд мэдээлэл явдаг юм мэдэхгүй. Сонсохгүй байгаа учраас үйлдэл хийж өөрийнхөө санаа бодлыг илэрхийлсэн юм. Намын ажлыг арай ч ингэж явуулдаггүй юм. Засгийн ажил өдөр хоног өнгөрөөсөн байдлаар яваад байсан. Сайханбилэгт хэвлэлээр дамжуулаад ингэж ажиллаж болохгүйг нь хэлж ч байсан. Өдөр хоног аргацаагаад яваад байхаар хүн итгэхээ байчихдаг юм байна. ҮЗХ-ны хурал дээр Улс төрийн илтгэл байх ёстой байсан юм. Бид мэргэжлийн, ур чадвартай, хариуцлага хүлээх чадвартай, хүчтэй засаг байгуулж чадаагүй. Гүйцэтгэх засаглалын хэмжээнд байж чадаагүй. Сахилга бат, хатуу хариуцлага, зохион байгуулалт байж УИХ-ын шийдвэрийг гүйцэтгэх засаг хариуцаж, хийх ёстой. Төрийн алба нь ч маш сул. Ийм л байдалтай яваад байна.
А.ГАНСҮХ: Эс үйлдэл хийсэн долоон гишүүний нээлттэй асуудал үүсэх гээд байна. Энэ нь хожим улс төрийн шантааж болж
үлдэх гээд байгаа. Тиймээс одоо нэг мөр бүгдийг нь шийдээд хаах хэрэгтэй. ХЕХ маргаан шийдвэрлэх дэгийн заалтаа бүхэлд нь зөрчсөн байна. Дэмжихгүй гээд шийдчихвэл маргаан эцэслэгдээд явна.
Хэн юу хэлэв


Тэгэхээр тэр хүмүүс энд гарч ирээд уучлал гуйх хэрэгтэй. Дараачийн удаа 20 хүн болоод явчихна. Тиймээс ярих ёстой асуудал. Сүүлдээ намайг ялласан хурал болох гээд байна. Хүн нэг удаа алдаж болно, ойлгоно. 100 удаа алдаа хийнэ гэж юу гэсэн үг юм. Долоон гишүүн ороогүй нь шалтгаантай байх. Гэхдээ эхлээд кноп дараад үлдчих. Алтанхуяг амцд үлдэх гээд байгаадаа биш. АН- ын Засаг бүрэн бүтэн үлдэг. Дараа нь надад дутагдал байгаа бол Их хурлыг чинь зарлаад, намын даргыг чинь өгөөд, Ерөнхий сайдыг чинь өгчихье. Бүтэн аваад яв л гэж олон удаа гуйсан. "Давхар дээл"-ийн асуудалд манайхан мундаг байж чадсан. Яахаараа АН "давхар дээл"-тэй байж болдоггүй юм. "Давхар дээл"- ээс болж маш их хямрал болсон. МАН-ын үндэслэлээр АН-ын Засгийн газраа өгчихөж болдоггүй юм. Бүтцийн өөрчлөлтөөр яагаад буруутгаад байгаа юм бэ. Хавар бол юун ҮЗХ манатай гурван сайдыг огцруулахаар оруулаад ирсэн байсан. Найман хүн хөөгөөд цөөнх болоод яах юм бэ. Аль аль талдаа гэм зэмээ ярилцъя.

Энэ бол ҮЗХ-ны хурал дээр АН-ынхны хэлсэн үг. Бямба гарагийг дуусгаж, ням гарагийн 02:00 цаг хүртэл тэд маргалдсаны эцэст ХЕХ- ны гаргасан найман гишүүнээ намаас хөөх шийдвэрийг хэлэлцэх үү гэхэд хэн нь ч ямар ч санал өгөөгуй байна. Харин МАХН-тай хийсэн гэрээг ҮЗХ хүчингүй хэмээн үзэж АН- ын Их хуралд намын дарга, Ерөнхий сайдын асуудал үлдлээ. Дараагийн ҮЗХ-ны хурлыг арванхоёрдугаар сарын 8-нд болох Их хурлын өмнө хуралдуулахаар болов. Ерөнхий сайдыг огцруулах энэ сарын 5-ны өдрийн орой гэнэт хуралдаж, дээрх найман гишуүнд мэдэгдэлгүй хэлэлцсэн талаар нь ч багагүй маргалдсан байна.
Ямартай ч, хэрүүл, маргаан, мэтгэлцээн дунд ҮЗХ-ны 170 гаруй гишүүн хоёр өдрийг өнгөрүүлсний эцэст асуудлаа ярилцаж байх ёстой гэдэгт санал нэгдэн, намын Их хурлаа товлож, Үндсэн дүрэмдээ гар хүрэхээс өөр аргагүй болж хуучирсан гээд цаашдаа ямархуу байдлаар ажиллах зэрэг олон асуудалд ойлголцсон байна. Ихэнх гишүүд нь саналаа илэрхийлж, дотоод ардчилал нь бөхөөгүй гэдгээ баталгаажуулав.
АН-ын дүрмийг өөрчлөх хэрэгтэй гэж ээ.


Маргааш нь л хэвлэлийн бага хурал хийгээд хэлсэн. Тэгэхэд олон хүн ямар зүйл заалттай гэрээ байгуулсныг нь ч мэдээгүй байсан юм. Бид энэ асуудлыг хагалж гарах ёстой. Нөгөө нам гэрээг шүүхэд өгөхөд Баярцогт ҮЗХ батлаагүй юм аа гэдэг тайлбараа хэлээд зогсох юм уу. Тэгэхээр шүүх намын дарга нь намаа төлөөлнө гэж дураараа мушгина шүү дээ.


Харин энэ гэрээний талаар ҮЗХ-ны цөөнгүй гишүүн хүлээн зевшөөрөхгүй гэдгээ болгоод өерчилчихөв. ХЕХ тогтоол биш дүгнэлт гаргадаг дүрэмтэй. Энэ найман хүнийг хассанаар улс төрийн уршгийг нь тооцож үзсэн үү. 35 гишүүнээс наймыг нь хасах гэж байгааг тооцож шийдвэрээ гаргасан уу. ХЕХ Үндсэн хуулийн цэцийн үйл ажиллагаатай адил зарчмаар маргаан үүсгэж хэлэлцүүлэх байдлаар явдаг. Нэр бүхий найман гишүүнийг дуудаж уулзсан уу. Тайлбар авсан уу. Дүрмээ зөрчсөнөө хүлээн зөвшөөрчих юм бол ҮЗХ энэ дүгнэлтийг хэлэлцэх шаардлагагуй болно.

Маргааш нь л хэвлэли Тэгэхэд олон хүн ямар зүйл заалттай гэрээ байгуулсныг нь ч мэдээгүй байсан юм. Бид энэ асуудлыг хагалж гарах ёстой. Нөгөө нам гэрээг шүүхэд өгөхөд Баярцогт ҮЗХ батлаагүй юм аа гэдэг тайлбараа хэлээд зогсох юм уу. Тэгэхээр шүүх намын дарга нь намаа төлөөлнө гэж дураараа мушгина шүү дээ. Хяналтын ерөнхий хороо гурав хоногийн өмнөөс мэдэгдээд хурлаа хийдэг. Энэ хүмүүстээ хэзээ хэлсэн бэ. ХЕХ-ны тогтоол гармагцаа хүчин төгөлдөр болно гэж байна. ХЁХ-ны дүгнэлт дүрмээ зөрчсөн. Тэгвэл энэ асуудлыг хэлэлцэхгүй.


Х.БАТТУЛГА: Хэлэлцээд хөөгдчихье. Тэгээд дараа нь энэ бүхнийг ярих эрхтэй болно. Тэгэхгүй бол намаа муулсан болох гээд байна. Дэнзэн нь энд сууж байна. Энэ ёс зүй юм уу. Энэ Байгаль чинь даалгавар авчихсан хүн. Яагаад ийм байдалд хүрснээ ярьж, ойлгуулах хэрэгтэй. Албан тушаал дээр тогтдог Засгийн газар байгуулмааргүй байна. Үнэхээр явахаа байгаад л ийм байдал үүссэн гэдгийг хэн хэн нь ойлгох хэрэгтэй.


Р.БУРМАА: Гурав дахь удаа Байгаль дарга тэргүүтэй ХЕХ надад шийтгэл ногдуулж байна. Эхлээд Дорнодын намын дарга болоход баахан хүмүүс өргөдөл өгөөд шийтгэл нодуулсан. Тэгээд өргөдөл гомдлыг үзье гэтэл үгүй гээд шүүхээр дамжуулаад харсан. Гэтэл дандаа хуурамч баримтууд бүрдүүлсэн байсан. Тэгээд Байгаль би намыг телөелех хүн биш гэхээр нь" намын даргатайгаа шүүхдэх болоод больсон. Дараа нь "дан, давхар дээл"-ийн асуудлаар. Одоо гурав дахиа хөөгдөж байна. ХЕХ гурав хоногийн өмнө хэлэлцэх асуудлын мэдээлэл өгөх ёстой гэсэн заалт бий. Аливаа шүүх дээр очиход нэг хувийг өгдөг. Гэтэл 5-ны өдрийн 20 цагт таны асуудпыг ХЕХ хэлэлцэж байна хүрэлцэн ирнэ үү гэсэн мессэж ирсэн. Тэгээд эргээд залгахаар утсаа аваагүй. МАХН-тай гэрээ хийсэн намын даргын үйлдэл буруутай гэлээ. Тэгэхээр гишүүнийхээ дүрмийг зөрчсөн Алтанхуяг даргад ямар шийтгэл ногдуулах юм.
Уучлалт гуйх уу гэж Алтанхуяг дарга асууж байна. Уучлалт гуйхгүй. МАХН-ын даргатай 2024 оныг дуустал гэрээ байгуулсан нь АН-ыг Н.Энхбаярын өмнө үүрэг хүлээлгэсэн. Гэрээг цуцаллаа гэхэд нөгөө тал нөхөн олговор нэхнэ. Ийм үйлдэл гарчихаад байхад таслан зогсоохгүй байж болоогүй. Энэ үйлдлээ ухамсарлаад бүлэг дээрээ өөрөө уучлалт гуйх болов уу гэтэл үгүй гэсэн. Ямар ч хүн дараагийн дарга болоод хууль зөрчсөн үйлдэл гаргаад байвал би бас л зөрнө. Би хөөгдөхөд бэлэн байна. Дархлагдсан эрхийн ард нуугдлаа гэж байгаа бол үгүй. Би төрийн сүлдэнд тангараг өргөхдөө хуулийг дээдэлж ажиллахаар тангараг өргөсөндөө үнэнч байна. Намын эрх ашгийг дээрээ тавиад намын дарга юу дуртайгаа хийнэ гэж үзэж байгаа бол намайг хөө. Бусад гишүүнтэй хамт хөөхөөр тоонд нөлөөлөх гээд байвал бэлгэ тэмдэг болгоод намайг хөөчих. Битгий хэлэлцээч гэж гуйгаагүй. Тэрийг битгий гуйвуул.

А.ГАНСҮХ: Эс үйлдэл хийсэн долоон гишүүний нээлттэй асуудал үүсэх гээд байна. Энэ нь хожим улс төрийн шантааж болж

Сэтгэгдэл (9)